Onderzoekers kunnen weer niet naar de rampplek - wat zijn de scenario’s?

Het Nederlandse identificatieteam en waarnemers van de OVSE moeten 20 km van het rampgebied stoppen vanwege de gevechten tussen separatisten en het Oekraïense leger. Foto ANP / Pierre Crom

En weer kunnen de onderzoekers niet naar de rampplek afreizen in de buurt van Donetsk omdat het te onveilig is. Welke verschillende onderzoeksteams zijn er eigenlijk en wat als het niet lukt om het gebied te bereiken? Een paar scenario’s en een overzicht van wie er wat doet.

De taak waar de verschillende onderzoekers voor staan is niet makkelijk: het terughalen van de resterende lichamen en de persoonlijke eigendommen, en dat in een oorlogsgebied waarbij de regering eigenlijk demissionair is. Onderzoekers proberen nu al dagen tevergeefs de plek te bezoeken waar de MH17 is neergestort. Maar door de gevechten tussen het Oekraïense regeringsleger en de pro-Russische separatisten is het gebied te onveilig en krijgen de onderzoekers geen doorgang.

“We zijn het spuugzat steeds onderbroken te worden door vuurgevechten. Wij moeten ons werk kunnen doen.” Aldus een boze Alexander Hug gisteren, plaatsvervangend hoofd van de OVSE-waarnemingsmissie in Oost-Oekraïne. Ook premier Rutte maakt zich zorgen en heeft vanochtend om die reden gebeld met de Oekraïense president Porosjenko.

Wat zijn de verschillende scenario’s voor de komende tijd?

1. De status quo wordt gehandhaafd: het vechten in Donbass gaat door.
Dat is niet alleen uiterst vervelend voor de nabestaanden, ook voor het onderzoek naar de oorzaak van de ramp is dat lastig. Sporen die aanwijzingen kunnen zijn voor de oorzaak zijn dan steeds minder vers en moeilijker te vinden waarschijnlijk of te beoordelen.

Pro-Russische rebellen in Donetsk. Foto ANP / Pierre Crom

Hoewel een militaire missie tot nu toe steeds is afgewezen wegens de vrees voor escalatie die militaire aanwezigheid kan hebben ter plekke, zou dat scenario in dat geval wellicht opnieuw aan de orde kunnen komen. De commandant der strijdkrachten Tom Middendorp, beschreef dit scenario gisteren tijdens een briefing voor leden van de Tweede Kamer. Door middel van een zware (buitenlandse) militaire inzet zou de ‘crashsite’ van 35 vierkante kilometer kunnen worden “afgegrendeld” waardoor onderzoekers hun werk kunnen doen.

2. Het rampgebied komt onder controle van het Oekraïense regeringsleger.
Het regeringsleger naderde afgelopen weekend de buitengrenzen van Donetsk, bolwerk van de separatisten. Het leger probeert naar eigen zeggen het rampgebied onder controle te krijgen zodat het de onderzoekers ongelimiteerde toegang kan geven tot de plek. De dorpen Shakhtarsk en Torez zouden veroverd zijn door de regeringstroepen. Maar rond Gorlovka en Pervomaisk wordt nog gevochten.

Een opgeblazen spoorbrug tussen Charkov en Donetsk. Foto ANP / Evert-Jan Daniels

Als de onderzoekers vrije doorgang krijgen zal de rampplek systematisch afgezocht worden. De resterende stoffelijke overschotten zullen verzameld worden en afgevoerd naar een koelwagen in Torez, evenals de persoonlijke bezittingen. Deze operatie zou in drie weken klaar moeten zijn.

3: De onderzoekers zijn aan de slag, maar de gevechten lopen uit de hand.
Sergej Karaganov, adviseur van de Russische president Poetin, schetste gisteren in NRC nog een scenario:

“Russische troepen trekken de Donbass binnen. Dat zou leiden tot een tweede Afghanistan.”

Commandant Middendorp sprak gisteren in de Tweede Kamer over “eventualiteiten”, maar wilde er niet teveel over kwijt. Maar in het geval dat de situatie uit de hand zou lopen en Nederlandse onderzoekers gevaar zouden lopen of misschien zelfs gegijzeld worden, dan staan er eenheden klaar om reddingsoperaties uit te voeren. Er kan dan een zogeheten ‘extractiemissie’ worden ingezet.

Welke onderzoeksteams zijn er eigenlijk en wat is hun taak?

‘De onderzoekers’ hebben weer de rampplek niet kunnen bereiken, schrijven we de afgelopen dagen. Er zijn nogal wat experts aanwezig in Oekraïne zoals FTOR, LTFO en marechaussees. En de verschillende groepen hebben allemaal een andere taak. Hieronder een kort overzicht van wie doet wat.

1. OVSE-team
De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, afgekort OVSE, heeft in Oekraïne in totaal 227 waarnemers. De OVSE-waarnemers, een team van ruim dertig mensen, waren na de ramp als eerste internationale aanwezigheid ter plekke. Ze waren getuige van het soms schaamteloze optreden van de separatisten met bezittingen van de slachtoffers en monitorden hoe de lichamen in koeltreinen werden verplaatst naar Torez.

OVSE waarnemers worden door pro-Russische rebellen ontvangen bij het rampgebied kort na de ramp. Foto ANP / Pierre Crom

Hun opdracht is momenteel om contact te onderhouden met de separatisten en de andere internationale onderzoeksteams. Het team geeft steeds advies aan de andere onderzoekers over de veiligheidssituatie. Tot nu toe ontraadde het OVSE-team de Nederlandse onderzoekers naar het rampgebied te gaan vanwege de gevechten in die streek.

2. Het LTFO
Het Landelijk Team Forensische Opsporing bestaat uit 23 forensische onderzoekers en staat onder leiding van de Nederlandse politiecommissaris Gert Wibbelink.

Twitter avatar GerlofLeistra Gerlof Leistra Met Gert Wibbelink als leider van het forensisch onderzoek naar de aanslag op de #MH17 is mijn vertrouwen gegroeid: slim en integer.

De onderzoekers vlogen vorige week maandag naar Oekraïne. Hun voornaamste taak is om de stoffelijke overschotten van de slachtoffers te zoeken en deze terug te brengen naar Nederland. Eventueel gevonden lichamen zullen naar het vliegveld in Charkov naar Nederland gebracht. Vandaar worden ze dan naar Eindhoven gevlogen. Tot nu toe zijn er 227 kisten overgebracht.

Leden van het LFTO in de buurt van Donetsk. Foto ANP / Pierre Crom

Overigens waarschuwde de Korpschef van de Nationale Politie, Gerard Bouman, gisteren tijdens een briefing in de Tweede Kamer dat de kans groot is dat niet alle stoffelijke resten terugkomen van de rampplek.

3. De marechaussees
Afgelopen weekend reisden veertig marechaussees naar Oekraïne. Hun taak is om de onderzoekers van het LFTO te ondersteunen bij het zoeken naar de resterende stoffelijke overschotten, het verzamelen van persoonlijke bezittingen van slachtoffers. Alle politieagenten en marechaussees zijn tot nu ongewapend.

Van te voren is daar veel discussie over geweest en overleg met Australië, maar het kabinet denkt dat bewapening alleen maar kan leiden tot verdere escalatie. Bovendien zou dan eerst goedkeuring van Rusland moeten worden gezocht, is het standpunt van het kabinet. Het kabinet denkt wel aan de mogelijkheid om de marechaussees met een handwapen uit te rusten.

4. Het identificatieteam
Het LTFO en de marechaussees vormen samen met vijftig Australische politieagenten en binnenkort 68 Maleisische agenten het identificatieteam. Nederland heeft internationaal de coördinatie van de ramp. De repatrieringsmissie staat onder leiding van de Amsterdamse hoofdcommissaris Pieter-Jaap Aalbersberg.

Leden van het Nederlandse identificatieteam met Australische collega’s in Donetsk gisteren. Foto EPA / Igor Kovalenko

In totaal bestaat het identificatieteam dus nu uit zo´n 180 man. Maar premier Rutte wil het team uitbreiden, mogelijk komen daar nog zestig experts en zestig à 160 man aan marechaussees bij. Het identificatieteam heeft in Charkov een coördinatiecentrum ingericht, dat weer onder leiding staat van onderzoeksleider Jan Tuinder.

5. Internationaal onderzoeksteam
En dan is er nog een internationaal onderzoeksteam dat bestaat uit 25 onderzoekers uit Oekraïne, Nederland, Maleisië, Australië, Frankrijk, Duitsland, VS, VK en ja ook uit Rusland. Het team staat onder leiding van de Nederlandse Onderzoeksraad voor de Veiligheid, dat eveneens afgelopen weekend afreisde naar Oekraïne. Officier van justitie Thijs Berger van de afdeling internationale misdrijven van het OM staat aan het hoofd van dit team.

Een deel van het team is in de buurt van het rampgebied, de rest bevindt zich in Kiev. De Onderzoeksraad heeft de leiding over drie onderzoeken:
- een onderzoek naar de oorzaak en het verloop van de crash achterhalen. Daarvoor is het belangrijkste om zoveel mogelijk gegevens te kunnen verzamelen op de rampplek.
- een onderzoek naar de besluitvorming over vliegroutes en de risico-afweging die is gemaakt bij de keuze voor de vliegroute over Oost-Oekraïne.
- een onderzoek naar de totstandkoming van passagierslijsten in het algemeen en waarom de volledige passagierslijst van MH17 niet direct beschikbaar was.

6. Strafrechtelijk team
Tot slot komt er ook nog een strafrechtelijk onderzoeksteam onder leiding van Nederland en in samenwerking met Europol en Interpol naar de toedracht van de ramp, zo meldde Eurojust gisteren.

Vertegenwoordigers van elf landen die betrokken zijn bij de ramp met Malaysia Airlines vlucht MH17 praten bij Eurojust over een strafrechtelijk onderzoek. Foto ANP / Eurojust

Eurojust is de Europese organisatie die de samenwerking tussen gerechtelijke autoriteiten bevordert van EU-lidstaten. Bij het onderzoek zijn naast Nederland ook Groot-Brittannië, België, Duitsland, Australië, Maleisië, de Filipijnen, Canada, Nieuw-Zeeland, Indonesië, Oekraïne en de VS betrokken. Nederland heeft al een officier van justitie naar Oekraïne gestuurd om een oriënterend onderzoek te verrichten.

Dit artikel kwam mede tot stand dankzij NRC-redacteuren Mark Kranenburg en Tom Vennink.