In Rusland hebben ze niets te verliezen

Obama kwam zelf langs op de Nederlandse ambassade om het condoleanceregisters voor slachtoffers van MH17 te tekenen. Poetin stuurde een onderminister.Waarom tonen de Russen zo weinig empathie?

President Vladimir Poetin afgelopen weekend bij een ceremonie van de Russische marine. Foto AFP

De dag na de vliegramp bij Donetsk heeft president Vladimir Poetin zijn „medeleven” overgebracht aan premier Mark Rutte. Een onderminister van Buitenlandse Zaken uit zijn regering en de senaatvoorzitter van de Federatieraad hebben op de Nederlandse ambassade in Moskou het condoleanceregister getekend.

Daar liet het Kremlin het de afgelopen elf dagen bij. En dat is opmerkelijk. Nederland is een van de drie belangrijkste handelspartners van Rusland. Bovendien heeft Den Haag zich de laatste maanden juist heel bescheiden getoond in het debat over de westerse sancties.

Volgens de bekende econoom en politicoloog Sergej Karaganov (61) illustreert dit gebrek aan officiële empathie hoe diep het ressentiment in Rusland is ingesleten. Karaganov, die Nederland redelijk kent en er vijf jaar geleden met zijn vrouw nog een fietsvakantie heeft doorgebracht, kan het weten. Hij is decaan aan de prestigieuze Hogere Economische School van Moskou en al decennia formeel en informeel adviseur van het Kremlin. Hij werkt ook voor Poetin.

„Toen in 2010 het Poolse presidentiële vliegtuig bij Smolensk verongelukte, was er in Rusland meer medeleven met de Polen dan nu met de Nederlanders. En dat terwijl Russen geen sympathie hebben voor Polen, maar wel voor Nederland”, zegt Karaganov tussen de verhuisdozen van zijn academie, die binnenkort een andere locatie betrekt.

Hoe verklaart u dat geringe medeleven?

„Rusland wordt geconfronteerd met existentieel gevaar. Nederland is maar een klein deel van dat probleem. In de lawine van beschuldigingen, tegenbeschuldigingen en scheldpartijen wordt het correcte gedrag van premier Rutte niet meer gezien.”

Wat we nu zien, zegt Karaganov, is de uitkomst van een crisis die twee jaar geleden begon. In 2012, toen Poetin voor de derde maal president werd, begon het Westen Rusland onder zware druk te zetten. Het associatieverdrag van de EU en Oekraïne in 2013 was volgens hem „de lont in het kruitvat”. „Oekraïne is zo kanonnenvoer in een geopolitieke strijd geworden. Ik hoop dat de mensen bij zinnen komen. Maar ik vrees het ergste.”

Die geopolitieke strijd, zegt Karaganov, is ook een uiting van het slinken van de macht van Amerika en Europa. Het Westen verliest terrein op het Oosten en het Zuiden en slaat daarom om zich heen. „De stemming in de Verenigde Staten doet denken aan die van eind jaren zeventig: Vietnam, oliecrisis, groeiend anti-Amerikanisme, een sterker wordende tegenstander. Ook het Europese project verkeert in crisis. De Europese Unie leek af te drijven van de VS. Die trend bood perspectieven op een continentale Euraziatische unie, waarbinnen de band tussen Berlijn en Moskou het centrum zou zijn.”

Wat beweegt Rusland nu?

„Rusland zoekt onbewust naar een confrontatie in het buitenland om het volk in eigen land energie te geven. Mijn advies aan het Kremlin is: gebruik de Krim als overwinning op het Westen en trek je terug uit het oosten van Oekraïne.”

Maar hoe kan Moskou zich uit de Donbass, de regio in het oosten van Oekraïne, terugtrekken en de Russisch-sprekenden daar aan hun lot overlaten? In de media staat de loyaliteit aan Russen in het buitenland bekend als de Karaganov-doctrine. Ten onrechte, zegt Karaganov. In 1992 vroeg toenmalig minister Andrej Kozyrev van Buitenlandse Zaken hem een referaat te houden over de circa 25 miljoen Russen die na de val van de Sovjet-Unie buiten Rusland waren komen te wonen. „Ik zei toen: we moeten hen niet zien als slachtoffers, maar als middelen.” Minister Kozyrev liet deze oneliner in het verslag opnemen. Een assistent van de toenmalig president van Estland pikte de zin op. Waarmee het beleid als doctrine was gemunt.

Nog steeds vindt Karaganov dat Moskou verplichtingen heeft. „Dat Rusland de Russische taal en de Russen wil beschermen, is overduidelijk.” Daartoe werd in 2007 een fonds gesticht. Maar, zo zegt Karaganov, dat fonds is veranderd van een „cultureel concept” in een „geopolitiek concept” – en is nu „een alibi voor een geopolitiek doel”. Dat acht hij gevaarlijk.

Wanneer werd voor Poetin het beschermen van Russen elders een politiek doel?

„Op de Olympische Winterspelen in Sotsji. Poetin redeneert zo: het Westen is begonnen met containment, het inperken van het gevaar. Wij moeten terugslaan met een ijzeren staaf. We hebben niets te verliezen. Die stemming voelde ik al vorig jaar herfst rond de discussie over het associatieverdrag met Oekraïne en de propaganda tegen Rusland. Ik zei toen tegen een liberale collega: we zullen snel partij moeten gaan kiezen. Dat gebeurde uiteindelijk in Sotsji. De negatieve toon in het Westen over de Spelen was ontstellend. Jullie kranten meldden niet eens het succes van de Russische sporters op de Winterspelen.

„Op 21 februari sloot de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj, onder druk van Europese ministers van Buitenlandse Zaken, een akkoord met de oppositie in zijn land, waarna hij vertrok naar Rusland. Dat was twee dagen voor de sluitingsceremonie in Sotsji. Toen heeft Poetin zijn beslissing genomen. Hij wist: Europa is niet te vertrouwen en Europa is ook nog eens onmachtig.”

Wat verwacht u dat er nu zal gebeuren?

„Ik zie nu vier scenario’s. Eén: Rusland geeft zich over. Dat zal niet gebeuren. Twee: Russische troepen trekken de Donbass binnen. Dat zou leiden tot een tweede Afghanistan. Drie: status-quo. Het vechten in de Donbass gaat door. Oekraïne stort ineen. En de manipulatie over en weer gaat door. Vier: Rusland claimt de Krim als overwinning, trekt zich langzaam uit het oosten van Oekraïne terug, biedt huisvesting aan de vluchtelingen die door hun culturele nabijheid enorm potentieel hebben en houdt de druk op Kiev hoog.”

Wat is het beste scenario?

„Ik hoop op het vierde scenario. Maar het derde scenario is het meest waarschijnlijk. In alle scenario’s is Oekraïne trouwens verdoemd. Oekraïne heeft gefaald als staat. Met Oekraïne is het gedaan.”