‘Met Oekraïne is het gedaan’

Intervieuw Segej Karaganov, adviseur van president Poetin.

Een van de meer gematigde Kremlindenkers voorspelt dat de oorlog doorgaat. „Rusland zoekt een confrontatie.”

De dag na de vliegramp bij Donetsk heeft president Vladimir Poetin zijn „medeleven” overgebracht aan premier Mark Rutte. Een onderminister van Buitenlandse Zaken uit zijn regering en de senaatvoorzitter van de Federatieraad hebben op de Nederlandse ambassade in Moskou het condoleanceregister getekend. Daarbij liet het Kremlin het de afgelopen tien dagen. Opmerkelijk. Nederland is een van de drie belangrijkste handelspartners van Rusland. Bovendien heeft Den Haag zich de laatste maanden juist heel bescheiden getoond in het debat over de Westerse sancties.

Volgens de bekende econoom en politicoloog Sergej Karaganov illustreert dit gebrek aan officiële empathie hoe diep het ressentiment in Rusland is ingesleten. Karaganov, die Nederland redelijk kent en er vijf jaar geleden met zijn vrouw nog een fietsvakantie heeft doorgebracht, kan het weten. Karaganov, decaan aan de prestigieuze Hogere Economische School van Moskou, is al decennia formeel en informeel adviseur van het Kremlin. Hij werkt ook voor Poetin.

„Toen het Poolse presidentiële vliegtuig in 2010 bij Smolensk verongelukte, was er in Rusland meer medeleven met de Polen dan nu met de Nederlanders. En dat terwijl Russen geen sympathie hebben voor Polen, maar wel voor Nederland”, zegt Karaganov tussen de verhuisdozen van zijn academie, die binnenkort een andere locatie betrekt.

Hoe verklaart u dat geringe medeleven?

„Rusland wordt geconfronteerd met existentieel gevaar. Nederland is maar een klein deel van dat probleem. In de lawine van beschuldigingen, tegenbeschuldigingen en scheldpartijen wordt het correcte gedrag van premier Rutte niet meer gezien. De vliegramp met de Boeing uit Amsterdam is de spreekwoordelijke ‘zwarte zwaan’: de voorspelbaar onvoorspelbare uitkomst van een crisis die twee jaar geleden is begonnen. In 2012 [toen Poetin voor de derde maal president werd, HS] begon het Westen Rusland onder zware druk te zetten. Het associatieverdrag van de EU en Oekraïne was in 2013 een recept voor onheil. Het was de lont in het kruitvat. Oekraïne is zo kanonnenvoer in een geopolitieke strijd geworden. Ik hoop dat de mensen bij zinnen komen. Maar ik vrees het ergste.”

Want volgens Karaganov gaat het in Oekraïne om meer. De geopolitieke confrontatie is ook een uiting van het slinken van de macht van Amerika en Europa. Het Westen verliest terrein op het Oosten en het Zuiden en slaat daarom om zich heen. „De stemming in de Verenigde Staten doet denken aan die van eind jaren zeventig: Vietnam, oliecrisis, groeiend anti-Amerikanisme, een sterker wordende tegenstander. Ook het Europese project verkeert in crisis. De Europese Unie leek af te drijven van de VS. Die trend bood perspectieven op een continentale Euraziatische unie, waarbinnen de band tussen Berlijn en Moskou het centrum zou zijn.”

Wat beweegt Rusland nu?

„Rusland zoekt onbewust naar een confrontatie in het buitenland om het volk in eigen land energie te geven. Door de hereniging met de Krim is het Weimarsyndroom, gevolg van de Versailles-politiek jegens Rusland die het Westen in de jaren negentig met fluwelen handschoenen uitvoerde, nu wel genezen. Rusland is echter nog steeds in een strijdbare stemming. Ook de hereniging met de Krim, die toch energie zou kunnen geven, wordt niet constructief gebruikt. Mijn advies aan het Kremlin is: gebruik de Krim als overwinning op het Westen en trek je terug uit de Donbass. Voorkom een tweede Afghanistan. Het eerste Afghanistan speelde immers een belangrijke rol bij de val van de Sovjet-Unie. Ik heb geen directe aanwijzingen dat de VS ons in Oekraïne een tweede Afghanistan willen bezorgen. Maar er zijn wel de nodige indirecte aanwijzingen.”

Maar hoe kan Moskou zich uit de Donbass terugtrekken en de Russisch-sprekenden daar aan hun lot overlaten? In de media staat de loyaliteit aan Russen in het buitenland bekend als de Karaganov-doctrine. Ten onrechte, zegt de Kremlin-adviseur zelf. In 1992 vroeg toenmalig minister Andrej Kozyrev van Buitenlandse Zaken hem een referaat te houden over de circa 25 miljoen Russen die na de val van de Sovjet-Unie buiten Rusland waren komen te wonen. „Ik zei toen: we moeten hen niet zien als slachtoffers maar als middelen”, vertelt Karaganov. Minister Kozyrev liet deze oneliner in het verslag opnemen. Een assistent van toenmalig president Lennart Meri van Estland pikte de zin op. Waarmee het beleid als doctrine was gemunt.

Nog steeds vindt Karaganov dat Moskou verplichtingen heeft. „Dat Rusland de Russische taal en de Russen wil beschermen is overduidelijk”. Daartoe werd in 2007 het fonds Roesskij Mir (Russische wereld) gesticht. „Van een cultureel concept is Roesskij Mir een geopolitiek concept geworden, een alibi voor een geopolitiek doel.” Dat acht hij gevaarlijk.

Wanneer werd voor Poetin het beschermen van Russen elders een politiek doel?

„Op de Olympische Winterspelen in Sotsji. Poetin redeneert zo. Het Westen is begonnen met containment. Wij moeten terugslaan met een ijzeren staaf. We hebben niets te verliezen. Die stemming voelde ik al vorig jaar herfst rond de discussie over het associatieverdrag met Oekraïne en de propaganda tegen Rusland. Ik zei toen tegen een liberale collega: we zullen snel partij moeten gaan kiezen. Dat gebeurde uiteindelijk in Sotsji. De negatieve toon in het Westen over de Spelen was ontstellend. Jullie kranten meldden niet eens het succes van de Russische sporters op de Winterspelen. Toen de drie ministers van Buitenlandse Zaken uit Duitsland, Frankrijk en Polen in Kiev de compromisovereenkomst met president Viktor Janoekovitsj niet overeind hielden en alles via een staatsgreep uit elkaar viel [op 21 februari, twee dagen voor de sluitingsceremonie in Sotsji,HS] heeft Poetin zijn beslissing genomen. Hij wist: Europa is niet te vertrouwen en Europa is ook nog eens onmachtig”.

Wat verwacht u dat er nu zal gebeuren?

„Ik zie nu vier scenario’s. Eén: Rusland geeft zich over. Dat zal niet gebeuren. Twee: Russische troepen trekken de Donbass binnen. Dat zou leiden tot een tweede Afghanistan. Drie: status-quo. Het vechten in de Donbass gaat door. Oekraïne stort ineen. En de manipulatie over en weer gaat door. Vier: Rusland claimt de Krim als overwinning, trekt zich langzaam uit de Donbass terug, biedt huisvesting aan de vluchtelingen die door hun culturele nabijheid enorm potentieel hebben en houdt de druk op Kiev hoog.”

Wat is het beste scenario?

„Ik hoop op het vierde scenario. De nu populaire leuze ‘Rusland is geen Europa’ wijst de sleutelrol van Peter de Grote in onze geschiedenis af en is een erkenning van het idee dat de Mongoolse horde toch de overhand heeft gekregen. Maar het derde scenario is het meest waarschijnlijk. In alle scenario’s is Oekraïne, geslachtofferd door zowel het Westen als Rusland, trouwens verdoemd. Oekraïne heeft gefaald als staat. Met Oekraïne is het gedaan.”