Draait EU de geldkraan dicht?

Europese Unie overweegt verbod op aankopen van aandelen en obligaties van Russische banken. Daarmee wordt het financiële systeem van Rusland in het hart geraakt. Zelfs de VS gaan niet zo ver.

Het is een bijzonder omstreden strafmaatregel. Maar als hij er komt, raakt hij Rusland in het hart.

De Europese Unie overweegt om een algeheel verbod in te stellen voor „Europese personen” om aandelen en obligaties van Russische banken te kopen. Dit naar aanleiding van het neerhalen van vlucht MH17. Vorige week lekte een memo uit waarin deze sanctie – naast een reeks andere – werd besproken. De afgelopen dagen onderhandelden Europese diplomaten koortsachtig over een dergelijke maatregel. Mogelijk dat zij morgen al een besluit nemen.

Zo’n verbod zou een klap zijn voor de Russische economie. Het geld dat Russische banken ophalen met aandelen en obligaties in het buitenland wordt uitgeleend aan Russische bedrijven. Met de nu voorgestelde sanctie wordt de brandstofkraan voor de economie dichtgedraaid. Die economie stond er toch al niet rooskleurig voor. Vorig jaar groeide de Russische economie met 1,3 procent, tegenover 3,4 procent in 2012. Dat was de laagste groei sinds 2009.

De EU stelt in het memo dat „het beperken van de toegang tot de kapitaalmarkten […] het voor Russische financiële instellingen duurder zal maken om geld te lenen en daarmee wordt het voor hen dus lastiger om de economie te financieren. Ook zal het tot onzekerheid leiden op de markten. Dat zal gevolgen hebben voor bedrijven en de kapitaalvlucht versnellen.”

De Russische markt reageerde meteen verschrikt: verzekeraars verhoogden hun prijzen voor het verzekeren van Russische staatsschuld tegen wanbetaling. De belangrijkste Russische beursgraadmeter, de MICEX-index, dook vrijdag in het rood en vanochtend zette de daling door.

Hoe afhankelijk Russische banken zijn van buitenlandse financiering blijkt uit een ‘impactanalyse’ die de EU bij het memo heeft gevoegd. Tussen 2004 en 2012 haalden Russische banken 16,4 miljard dollar (12,2 miljard euro) op met aandelenuitzettingen in Europa. In 2013 kwam bijna de helft van al het geld dat werd opgehaald via obligaties uit EU-landen.

Alternatieven heeft Rusland steeds minder. Buitenlandse banken trekken zich sinds de crisis in Oekraïne terug uit Rusland. In de eerste helft van dit jaar leenden zij 7,9 miljard dollar uit aan Russische bedrijven. Een jaar daarvoor was dat nog 25 miljard.

Voor Russische banken is het altijd moeilijk geweest om spaargeld van burgers aan te trekken en dat uit te lenen aan bedrijven. Veel Russen staat de financiële crisis van de jaren negentig nog helder op het netvlies, waarbij hun spaargeld verdampte. Veel Russisch spaargeld staat nu in het buitenland, bijvoorbeeld op Cyprus.

Uiteindelijk zullen Russische banken bij de Staat moeten aankloppen, wat druk zal zetten op de overheidsfinanciën. Maar dat is ook precies de bedoeling. „Deze sancties zullen bedrijven dwingen om financiering te zoeken bij de overheid als noodoplossing. Dat zal de staatsbegroting verder onder druk zetten”, aldus de EU.

De sancties gelden specifiek voor Russische banken waarin de Staat een meerderheidsbelang heeft, en voor schuldpapier met een looptijd langer dan negentig dagen. Voor banken is zulke ‘lange’ financiering belangrijk. Die hebben ze nodig om langlopende leningen uit te zetten.

Met de voorgenomen sancties gaat de EU verder dan de Verenigde Staten. De VS hebben eerder soortgelijke sancties ingesteld, maar slechts tegen twee Russische banken. De sancties van de EU hebben betrekking op veel meer banken, want de meeste Russische banken zijn in handen van de overheid. Het gaat om onder meer Sberbank, VTB, VEB en de Russische Agricultuur Bank.

De EU gaat nog niet zo ver om de geldkraan voor de Russische overheid zelf dicht te draaien. Europeanen mogen nog wel Russische staatsobligaties kopen. De EU vreest dat Rusland anders hard terugslaat. Het land koopt veel Europese staatsobligaties op.

Of de sancties er komen, is nog onzeker. Als EU-diplomaten er morgen uitkomen, worden de plannen voorgelegd aan de regeringsleiders van de 28 lidstaten. Zij moeten unaniem instemmen. Meerdere lidstaten hebben zich eerder terughoudend getoond over „sectorale” sancties, waarbij een hele industrie doelwit is. Er is maar een kleine harde kern van EU-landen die hier uitgesproken voor is.

Duitsland, goed voor 30 procent van alle export uit de EU naar Rusland, is voor strengere sancties tegen Rusland in het algemeen. Maar het is niet helemaal duidelijk hoe het precies tegenover de specifieke bankensancties staat. Duitse politici gaven dit weekend wel signalen af die het volk lijken voor te bereiden op zwaardere (sectorale) sancties. Minister van Financiën Wolfgang Schaüble zei gisteren tegen Bild dat „economische belangen niet de belangrijkste prioriteit van een land kunnen zijn. Dat is de stabiliteit en de vrede bewaren.”

Ook Moskou voert de druk op. De Russische ambassadeur in Londen waarschuwde vorige week dat nieuwe westerse sancties illegaal zijn, contraproductief en de wereldeconomie kunnen schaden. Omineus voegde hij daar aan toe dat „sectorale sancties zomaar eens het langverwachte eindspel in de huidige internationale politieke crisis in zouden kunnen zetten.”