Catalaanse ‘hoer en held’ fraudeerde

In de aanloop naar een referendum over afscheiding komen gematigde Catalaanse nationalisten in opspraak.

Het debat over een mogelijke Catalaanse afscheiding van Spanje heeft dit weekeinde een nieuwe, onvoorspelbare dynamiek gekregen. Vrijdagavond maakte Jordi Pujol – als regiopresident een kwart eeuw oppermachtig – bekend dat zijn familie 34 jaar lang de belastingen heeft ontdoken. Een miljoenenerfenis, waarvan het bedrag niet werd genoemd, werd verborgen op buitenlandse bankrekeningen.

Als ‘onderkoning’ van Catalonië wist Pujol tussen 1980 en 2003 veel autonomie binnen te slepen op het gebied van onderwijs, politie en financiën. Hij deed dit door in het landelijk parlement de twee grote machtspartijen aan meerderheden te helpen. Dit legendarische dubbelspel van ‘hoer en held’ maakte Pujol (87) tot held van het Catalaanse nationalisme.

Zijn opmerkelijke biecht nu was kennelijk bedoeld om onthulling door de Spaanse justitie vóór te zijn. Maar ze dreigt zijn centrum-rechtse, nationalistische partij CiU verder te verzwakken in opmaat naar het onafhankelijkheidsreferendum dat de regio later dit jaar wil organiseren. De regeringspartij is al impopulair door een reeks corruptieschandalen – onder meer rond zoons van Pujol – en de harde bezuinigingspolitiek van de huidige CiU-leider, regiopresident Artur Mas.

CiU legt het af tegen de linkse, heel nationalistische partij ERC. Zij verleent gedoogsteun aan Mas’ minderheidsregering, in ruil waarvoor ze het referendum heeft bedongen. Op 9 november zouden Catalanen moeten zeggen of ze vinden dat hun relatief rijke regio van 7,5 miljoen inwoners een ‘eigen staat’ verdient. En zo ja, of deze ‘onafhankelijk’ moet zijn.

De Spaanse regering noemt dit plan ongrondwettelijk, met steun van het Constitutioneel Hof. In Madrid bestaat de indruk dat Mas het referendum als rookgordijn gebruikt en zich „in een doodlopende steeg” heeft gemanoeuvreerd. Komende woensdag gaan premier Rajoy en Mas voor het eerst in maanden praten.

Het is de vraag of dat langverwachte gesprek al een uitweg biedt. Rajoy kan Mas weinig bieden. Als Rajoy Mas bijvoorbeeld een gunstiger financiële regeling biedt, willen regiobaronnen van Rajoys rechtse Volkspartij (PP) dat ook. Veel van zijn kiezers zouden het zien als zwichten voor chantage.

Ook Mas zou langer willen dooronderhandelen. Hij heeft er zijn politieke lot aan verbonden. Daarnaast houdt op 18 september Schotland een afscheidingsreferendum (overigens wél met toestemming van de centrale regering). Stemmen de Schotten vóór uittreding uit het Verenigd Koninkrijk, dan kan dit het Catalaanse nationalisme aanwakkeren. Stemmen ze tegen, dan kan dit juist inzakken.

Als de Catalaanse consulta er niet komt, willen sommige nationalisten de regioverkiezingen vervroegen en die gebruiken als een soort ‘pseudoreferendum’. Sowieso zijn er in heel Spanje in het voorjaar van 2015 gemeenteraadsverkiezingen. Bij elke stembusgang zou CiU, zeker na Pujols bekentenis, veel terrein verliezen. ERC, dat desnoods eenzijdig de onafhankelijkheid wil uitroepen, staat op grote winst.

Met ERC is het voor Rajoy veel lastiger onderhandelen. Helemaal omdat eind 2015 landelijke verkiezingen gepland staan. Rajoys toch al geringe bereidheid handreikingen te doen, zal in dat verkiezingsjaar afnemen. Het vergroot de druk op zowel Mas als Rajoy om woensdag tot het begin van een vergelijk te komen.