Bellen, reizen, coördineren. Een rampweek

Premier Rutte krijgt donderdagmiddag telefoon. De Oekraïense president wil hem spreken, over een neergestort vliegtuig .Wat gebeurde daarna in Den Haag?

Donderdag 18 juli: Op een persconferentie in Den Haag. Foto Novum

donderdag 17 juli

Op de voor veel liberale politici zo kenmerkende ontspannen wijze staat Stef Blok, minister van Wonen, aan het begin van de middag Radio 1 te woord. Het is donderdag 17 juli. Volgens het ministeriële vakantieschema zal Blok de volgende dag premier Rutte vervangen.

Hoe dat is, om even de belangrijkste man van Nederland te mogen zijn, wil de interviewster van hem weten. Verwacht er vooral niet te veel van, zegt Blok. „Alleen als er echt iets moet gebeuren, kom je in actie.”

Van Stef Blok hoort Nederland daarna niets meer. Een paar uur later blijkt boven Oekraïne met een in Amsterdam opgestegen passagiersvliegtuig zo iets ergs gebeurd te zijn dat de échte premier, Mark Rutte, meteen van zijn vakantie terugkeert, vanuit het zuiden van Duitsland.

Kort na vijven krijgt Rutte een telefoontje van zijn VVD-partijgenoot, Europarlementariër Hans van Baalen. Die was op zijn beurt weer gebeld door de Oekraïense ambassadeur in Nederland. Of Van Baalen het telefoonnummer van Rutte voor hem heeft, want er is een vliegtuig gecrasht en de Oekraïense president wil de Nederlandse premier spreken. „Zelfs een president geef ik niet zomaar telefoonnummers”, zegt Van Baalen, dus heeft hij eerst zelf Rutte gebeld: er is iets gebeurd met een vliegtuig, mag ik je nummer geven? Zeker, geef maar door.

Het is dan drie kwartier geleden dat vlucht MH17 van de radar is verdwenen.

Het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming treedt in werking. Rutte komt dus terug van zijn vakantie. Minister Opstelten (Veiligheid en Justitie, VVD) zou net die middag in de auto stappen, daar komt niks meer van. Minister Frans Timmermans (Buitenlandse Zaken, PvdA) is net terug in Limburg, na een paar dagen fietsen met zijn zoon.

Ook op het ministerie van Buitenlandse Zaken wordt een draaiboek uit de la gehaald. Het telefoonteam van de directie Consulaire Zaken, bestaande uit speciaal opgeleide medewerkers van alle afdelingen die bij calamiteiten kunnen worden ingezet, wordt gemobiliseerd.

Om drie minuten over zeven gaat het eerste persbericht van de premier uit. In de media circuleren op dat moment berichten over tussen de twintig en de vijftig Nederlandse inzittenden.

Rutte zelf is op het moment van zijn persverklaring nog onderweg naar Nederland. Op de zevende verdieping van het coördinerende ministerie van Veiligheid en Justitie richten ambtenaren al het Nationaal Crisiscentrum in. Daar zit Dick Schoof, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, op een extra beveiligde afdeling en afgesloten van de rest van het ministerie.

Schoof is voorzitter van de groep hoge ambtenaren van de betrokken departementen: de ministeries van Veiligheid en Justitie, Algemene Zaken, Volksgezondheid en Buitenlandse Zaken.

Even na achten komt minister Opstelten met een eerste verklaring. Bewust zegt hij dat er „veel” Nederlanders onder de slachtoffers zijn. Op het crisiscentrum is dan de passagierslijst van Malaysia Airlines nog niet binnen, er worden tientallen telefoontjes gepleegd om die te krijgen. Logisch nadenken levert de voorlopige conclusie. Hoe kan het ánders dan dat er in de vakantieperiode veel Nederlanders op een vlucht vanuit Amsterdam zitten?

Rutte en Timmermans bellen steeds met hun internationale collega’s, om toegang tot het rampgebied te regelen. De rolverdeling is functioneel. Rutte doet de premiers en presidenten: Merkel, Cameron, Hollande, Porosjenko. Timmermans neemt de collega-ministers in het buitenland voor zijn rekening. Verder is de afspraak dat Timmermans wordt ingezet voor het reiswerk.

Eén van de eersten die Timmermans belt is zijn Oekraïense collega. Zij komen met een gezamenlijke verklaring die tegen de achtergrond van de ontwikkelingen in dagen daarna van uitermate voorspellende waarde blijkt te zijn: onmiddellijke ongehinderde en veilige toegang van hulpverleners is vereist.

Om kwart voor elf dringt de volle omvang van de ramp door als directeur Europa Huib Gorter van Malaysia Airlines op een persconferentie meer details over slachtoffers geeft. Er blijken volgens de jongste gegevens zeker 154 Nederlanders aan boord. Niet lang daarna volgt een nieuwe verklaring van de premier: „Het zwartste scenario is werkelijkheid geworden. We zijn getroffen door een van de grootse vliegrampen in de Nederlandse geschiedenis.”

Rond twee, half drie ’s nachts vertrekken de meeste mensen uit het crisiscentrum naar huis. Op het ministerie van Buitenlandse Zaken blijven medewerkers van het consulaire rampenteam de hele nacht actief. Er wordt constant gebeld naar het speciale informatienummer voor familie en nabestaanden.

vrijdag, zaterdag en zondag

Kamerleden bellen en overleggen binnen hun fractie: is terugkeren van vakantie nodig? De buitenlandwoordvoerders besluiten bijna allemaal van wel: Pieter Omtzigt (CDA) vliegt in het weekend terug uit Turkije, Bram van Ojik (GroenLinks) rijdt terug uit Noord-Frankrijk. Anderen wachten nog af: VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra houdt zich standby in Frankrijk, PVV-leider Geert Wilders zit verder weg op Aruba.

Jack van Twiss, raadsadviseur van de premier op het terrein van buitenlandse aangelegenheden, zal de woordvoerders van de vier grootste partijen telkens telefonisch op de hoogte houden. Het gaat om VVD, PvdA, SP en CDA. Aan deze partijen de taak via een telefoonboom de overige Kamerfracties op de hoogte te stellen.

Deze ‘tweederangs benadering’ leidt in de loop van het weekeinde bij de fracties die niet rechtstreeks worden gebeld tot de nodige irritatie. Natuurlijk moet het kabinet vooral de crisis managen, maar hoort daar niet ook het informeren van het parlement bij?

Vandaar dat op zaterdagmiddag wordt afgesproken dat Rutte plus de ministers Opstelten en Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) op maandag een briefing zullen geven aan de Tweede Kamer.

Tegelijkertijd wordt Rutte gewezen op de toenemende woede in het land over de mensonterende beelden van de rampplek. Hij kan niet blijven apaiseren tegenover Rusland, is de boodschap.

Kort voor zes uur geeft een getergde Rutte opnieuw een persconferentie waarin hij zegt „geschokt” te zijn door het „volstrekt respectloos gedrag op de tragische plek”. Hij maakt melding van „een zeer intens telefoongesprek” met president Poetin. „Ik heb hem gezegd dat de kans verloopt om nu snel aan de wereld te laten zien dat het hem menens is om te helpen”.

maandag

Rutte meldt in een briefing aan de Tweede Kamer dat op de plek van de ramp „enige verbetering in de situatie is ontstaan. Zij het nog heel voorzichtig”. Hij belooft de Tweede Kamer „geregeld, tenminste iedere 48 uur te zullen informeren”.

Niet bij de briefing aanwezig is minister Timmermans van Buitenlandse Zaken. Hij vliegt op dat moment naar New York om aanwezig te zijn bij de zitting van de VN-Veiligheidsraad over de vliegramp. Tegen half elf ’s avonds Nederlandse tijd, spreekt minister Timmermans bij die vergadering. „Tot op de dag van mijn dood zal ik niet begrijpen dat het zo lang moest duren voor bergingswerkers werd toegestaan om hun moeilijke werk te doen, en dat stoffelijke resten gebruikt konden worden in een verachtelijk politiek spel”, zegt hij. Die woorden heeft Timmermans ongeveer een uur voor de vergadering op papier gezet, zal hij later op Facebook schrijven, in een bedankje voor alle reacties op zijn mooie woorden.

Eén van Timmermans’ zonen zet om kwart over elf een berichtje op Twitter: „Trots op speech van pa bij de VN. Oprecht. En moe. Heel moe.”

dinsdag

Dick Schoof, de voorzitter van het ambtelijk crisisteam, belt om vier uur ’s ochtends met Rutte. De trein met slachtoffers is gaan rijden, naar veilig Oekraïens grondgebied. In het crisiscentrum is de opluchting groot. Zeker bij premier Rutte die ongeacht het tijdstip PvdA-fractievoorzitter Samsom direct op de hoogte stelt.

Sinds het begin van de ramp is het crisiscentrum niet meer onbemand geweest. De ambtelijke top vergadert dagelijks, de eerste dagen meermalen per dag. De crisisstructuur is bijna van militaire aard: de ambtenaren bereiden steeds adviezen voor, de ministers nemen uiteindelijk de besluiten.

Zo valt in de middag het besluit dat woensdag 23 juli toch een dag van nationale rouw wordt. Maandag nog zegt premier Rutte tegen de Kamer dat Nederland die traditie eigenlijk niet kent. Maar nu wordt duidelijk dat woensdag veertig van de honderden lichamen in Nederland kunnen aankomen. Er valt dus echt iets in beeld te brengen. Bovendien blijft de ramp overal het gesprek van de dag.

Het ministerie van Defensie regelt alle logistieke zaken voor de aankomst woensdag, van de kisten met de stoffelijk overschotten. Eén belletje en er zijn honderd begrafenisauto’s geregeld. Datzelfde gold eerder al voor de Nederlandse kisten die Defensie naar Charkov vloog. Hoe soepel alles verloopt, verbaast soms ook het crisisteam. Hoe kán het allemaal zo gemakkelijk gaan, vraagt een hoge Justitieambtenaar aan een Defensiecollega. Niemand stelt bij zo’n gebeurtenis als deze vragen, antwoordt hij.

Ook vicepremier Lodewijk Asscher (PvdA) komt nu terug van de vakantie met zijn gezin. In het handboek crisisbeheersing heeft de vicepremier geen actieve rol. Maar bij zo’n nationale aangelegenheid is zijn aanwezigheid gepast, vindt iedereen. Voor de andere kabinetsleden is terugkeer voor de ceremonie facultatief. Een dag later ontbreekt er geen minister.

woensdag

De dag van nationale rouw. Het is de eerste dag dat premier Rutte geen persconferentie geeft. Minister Timmermans maakt ’s ochtends een belrondje langs de fractievoorzitters, zodat ze het nieuws dat het kabinet naar steun zoekt voor een internationale politiemissie niet uit de media zullen vernemen. Ook ’s middags op luchthaven Eindhoven gaat het – in de zijlijn van de aankomst van de slachtoffers – over die missie. Ze spreken elkaar dan immers toch even.

donderdag

Ook de volgende groepen slachtoffers die op Eindhoven aankomen, moeten een respectvolle ontvangst krijgen. Vanmiddag komen 74 kisten aan. Opnieuw een minuut stilte. Opnieuw speelt een militair The Last Post.

De bewindspersonen die de ceremonie bijwonen, stemmen hun aanwezigheid af naar partijafkomst. Donderdag zijn VVD’er Edith Schippers en PvdA’er Ronald Plasterk aanwezig, vrijdag zijn het VVD’er Fred Teeven en PvdA’er Jeroen Dijsselbloem. Ook bij de grootste Kamerfracties regelen de parlementariërs dat er elke dag iemand aanwezig is.

vrijdag

Rutte zegt de Kamer dat hij hoopt dit weekend zekerheid te hebben over het internationale draagvlak voor een VN-missie.

’s Middags bestaat in het crisiscentrum de hoop dat de Australische en Nederlandse militaire vliegtuigen zaterdag de laatste lichting voorlopig geborgen lichamen naar Nederland kunnen overbrengen. In de avond vertrekken veertig marechaussees naar het crisisgebied, om te helpen de remaining remains van de slachtoffers te zoeken en ook naar Nederland te krijgen.

Aan afbouwen van het crisiscentrum denkt nog niemand.