Nederlanders: liever samen rouwen dan wapengekletter

De slachtoffers van vlucht MH17 weerspiegelen hun eigen snel veranderende samenleving, signaleert de Amerikaan Russell Shorto.

Met hun aangeboren wantrouwen tegen ideologie verschillen de Nederlanders opvallend van de Amerikanen in hun onderbuikreacties.

Een cultureel raadsel dat ik in mijn Amsterdamse jaren moeilijk kon begrijpen betrof de Nederlandse houding tegenover beroemdheden. Ze zijn enthousiast over hun eigen BN’ers – veel meer dan over Hollywoodsterren – maar midden in een roddel over een film van eigen bodem of een bekende sporter worden ze opeens blasé, alsof de beroemdheid een familielid is dat het hoog in de bol heeft gekregen.

De verklaring ligt in de grootte van het land. Met een totale bevolking vankrap 17 miljoen is iedereen maar een paar graden van verwantschap van ieder ander verwijderd. Die gedachte kwam op toen ik deze week de rouwdiensten zag die zich in het hele land voltrokken. Ik vroeg een aantal Nederlandse vrienden hoe het met hen ging. Zoals ik al min of meer verwachtte, kende iedereen wel minstens één persoon die in dat vliegtuig zat. Een vrouw die in Den Haag woont, zei dat haar dochter een vriendinnetje had van wie het hele gezin aan boord was: ze gingen met vakantie naar Borneo.

De reactie op het plotselinge verlies van een doorsnede van de Nederlandse samenleving – verhoudingsgewijs zou het verlies aan mensenlevens voor een land als de VS ongeveer 6.000 bedragen – is over het algemeen ingehouden. De Nederlanders verschillen daarin opvallend van de Amerikanen. Worden wij door een nationale schok getroffen, dan zullen we instinctief naar een ideologie of idealen grijpen. 9/11 werd als een aanval op de ‘vrijheid’ gezien. De Nederlanders hebben een aangeboren wantrouwen tegen ideologie. Dat houdt misschien verband met de Tweede Wereldoorlog en de Nederlandse ervaring met het nazisme, maar het gaat ook verder terug. Het heeft te maken met een klein land dat wordt omringd door grotere landen die zich van oudsher wilden bewijzen.

Ook komt het voort uit de omstandigheid dat de Nederlandse samenleving niet is ontstaan uit een oorlog tegen een menselijke vijand, maar uit de strijd tegen de natuur. De Nederlanders woonden in het laagland van een grote rivierdelta en trokken samen ten strijde tegen het water. De aanleg van dammen en dijken en kanalen was meer praktisch dan ideologisch. Voor wat het waard is: de Nederlanders voelen zich meer op hun gemak bij herdenkingsbijeenkomsten of rouwdiensten dan bij de roep om de wapens op te nemen.

De geografie heeft de Nederlandse geschiedenis bepaald. Het kleine land richtte zich naar buiten en kwam tot bloei dankzij het vermogen om met anderen te handelen en betrekkingen aan te gaan; ook bleek het een veilige haven voor vluchtelingen uit minder verdraagzame landen. Ook al vóór de Gouden Eeuw was Nederland uitgegroeid tot een polyglot brandpunt voor goederen en denkbeelden, verbonden met verre oorden.

Vlucht MH17 vormt een weerspiegeling en aanvulling van deze geschiedenis. Natuurlijk zat het vliegtuig per definitie vol met reizigers. Maar deze tragedie laat onbedoeld zien hoe gemengd de bevolking van het land is geworden. Onder de Nederlanders op de passagierslijst bevonden zich een Vietnamees gezin dat in Delft, de stad waar Vermeer woonde, een Chinees echtpaar uit Rotterdam, een Nederlands-Israëlische student, een Nederlands-Maleisisch gezin, een Nederlandse Amerikaan, mensen geboren op Curaçao en in Zuid-Afrika en anderen met een Duitse, Indonesische en Britse achtergrond.

Meestal horen we over de groeiende etnische verscheidenheid van het land door het gekrijs van de rechtse fanaticus Geert Wilders, die een aantal elementen in de samenleving op stang jaagt door te verkondigen dat nieuwkomers (lees: moslims) de Nederlandse tradities torpederen en het land van de windmolens in een moskee veranderen. De media zijn gek op Wilders omdat hij datgene lijkt te logenstraffen waar Nederlanders om bekend staan: hun tolerantie. Hij weet dat de media altijd op een tegenverhaal azen en heeft daarmee steeds zijn voordeel gedaan, zij het ten nadele van het beeld van zijn land. Maar een van de waarheden die deze tragedie heeft onthuld, is dat het land stilaan een smeltkroes wordt, een plek die onlosmakelijk verbonden is met andere delen van de wereld.

De Nederlanders die op vlucht MH17 zijn omgekomen, weerspiegelen hun eigen snel veranderende samenleving en houden de rest van ons voor dat onze toekomst niet in stamverband ligt, maar in een uitbreiding van onze verbindingen.