Moppen over de macht van Poetin taboe

De Russische media slaan dezelfde oorlogstaal uit als het Kremlin. Bloggers worden betaald om kritische nieuwssites te weerspreken.

[1] Medewerkers van het Rode Kruis en waarnemers van de OVSE bezoeken de crash-site van vlucht MH17, nabij Grabovo, onder toezicht van pro-Russische rebellen.[2] Deel van de romp van het vliegtuig, pas na een week ontdekt.[3] Herdenking op het Onafhankelijkheidsplein in Charkov. Op de muur portretten van de slachtoffers.[4] Onderzoekers aan het werk op de rampplek. [5] Medewerkers van het Rode Kruis en de OVSE- op de plek van de ramp, onder toezicht van pro-Russische rebellen. Foto’s ANP/Reuters

Geen tijd voor grappenmakerij in Moskou. Op straat worden geen moppen over de macht in het Kremlin verteld. Het gerucht dat in Amsterdam aan boord van vlucht MH17 lijken zijn ingeladen van het eerder boven de Indische Oceaan verdwenen vliegtuig van Malaysia Airlines, wordt niet weggelachen. In Izmailovo, een buitenwijk voor arbeiders in het oosten van Moskou, wordt het verhaal niet helemaal geloofd maar wel serieus in beschouwing genomen.

Gek is dat niet. Ook het Moskouse televisiekanaal TV Centrum berichtte afgelopen dagen over deze optie in een speciaal item waarin tevens anonieme astrologen en kabbalisten werden opgevoerd. Nu is dit de meest uitgesproken boulevardzender van alle omroepen. Maar ook de serieuzere kanalen besteden geen tijd aan niet-officiële geluiden, laat staan aan satire. De cabaretiers op de Russische televisie zijn tegenwoordig bloedserieus en mijden zelfspot.

Dat er geen moppen circuleren zegt volgens de contemporaine historicus Nikita Petrov iets over de machtspositie van president Vladimir Poetin. In de begintijd van partijleider Leonid Brezjnev keerde de meerderheid van de burgers zich ook niet tegen de Sovjetmacht. Maar in de jaren zeventig en tachtig waren de grappen over de leiders van Rusland niet van de lucht. De witz aan de keukentafel of in de kantine bood een uitlaatklep zodat de politieke wereld en de gewone samenleving langs elkaar heen konden leven, aldus Petrov (57), zelf een van de oprichters en drijvende krachten achter het anti-stalinistische historische genootschap Memorial.

In het huidige Rusland is er voor parallelle humor dus aanzienlijk minder ruimte. Eén van de redenen daarvoor is de quasi oorlogstoestand die het Kremlin over het voetlicht brengt. En met succes. Deze week bereikte die stemming haar voorlopige climax. In de nacht van zondag op maandag sprak Poetin onverwachts het volk toe – om 01.50 uur Moskouse tijd. Het nachtelijk uur was volgens de Russische journaliste Joelia Latynina van Novaja Gazeta, een van de weinige kritische kranten, gekozen omdat het op dat moment in Washington middag was. Poetin sprak volgens haar vooral Obama toe. Maar toch: de Russische president spreekt normaal gesproken alleen op Oudejaarsavond tot de burgers.

Bovendien riep hij een dag later zijn nationale Veiligheidsraad bijeen voor een spoedsessie over „soevereiniteit en territoriale eenheid” van de staat. Bij uitstek een oorlogsthema. De vergadering van Poetins veiligheidskabinet was twee dagen lang het hoofdthema in de drie journaals Vandaag, Nieuwsbulletin en De Tijd van de drie belangrijkste nationale zenders.

De oorlogszuchtige prioriteit wordt in de overige nieuwsselectie nagevolgd. De Oekraïense oorlogsvoering in de regio Donbass komt uit en te na in beeld. Steeds zijn (pro-Russische) „vreedzame burgers” het slachtoffer. De rouw in Nederland komt alleen in een flard aan de orde. De Oekraïense doden worden genegeerd.

Ook het economische aspect krijgt alle aandacht. De strijd in de Donbass wordt in de media mede gepresenteerd als een gevecht om economische hegemonie in de nieuwe wereldorde. Kortom als een strijd tussen enerzijds het IMF, dat door de VS en Europa wordt gedomineerd, en anderzijds de BRICS-landen (verder Brazilië, India, China en Zuid-Afrika), waarvan Rusland nu de voorhoede is.

Vandaar dat het weekblad Argumenten en Feiten deze week de vraag aan de orde stelt: „Genoeg kracht om de economie vast te houden?” Het antwoord zit verscholen in de illustratie op de voorpagina. Het nieuwe roebel-logo wordt door een gespierde arm, verbonden met het Kremlin, omhooggehouden – in de biceps staan de woorden ‘gas’ en ‘olie’.

De berichtgeving via de massamedia is van belang omdat de televisie voor 90 procent van de bevolking de primaire nieuwsbron is. Bijna 70 procent vertrouwt de journaals grotendeels of zelfs helemaal op hun woord en beeld, aldus Lev Goedkov van het meest serieuze opiniepoll-bureau Levada Centrum.

Internet is maar ten dele een alternatief in de informatievoorziening. Er zijn talrijke onafhankelijke websites, maar die bereiken slechts een kleine groep. Bovendien heeft de regering intussen ook de kracht van internet onderkend. Volgens de econoom Jevgeni Gontmacher, werkzaam bij een onderzoeksinstituut van oud-minister Aleksej Koedrin van Financiën, betaalt het Kremlin via „commerciële structuren” bloggers om tegenwicht te bieden aan kritische blogs en nieuwssites.

En sommigen zijn hoogst verbaasd als er tegengas komt. Een voorbeeld. Een academisch opgeleide vrouw van 35 jaar, die sinds vorige donderdag geen enkel woord van medeleven met de Nederlandse passagiers in de MH17 uit haar pen kreeg, reageerde woensdagavond op haar Facebook-pagina niet-begrijpend toen een „Nederlandse burger”, notabene bijna een „familielid”, haar daarom had „ontvriend”.

De onderwerping van de media werkt. Volgens de laatste peiling van het Levada Centrum steun 86 procent van de Russen op dit moment Poetin. Alleen na de vijfdaagse oorlog tegen Georgië in 2008 was dat meer: 88 procent. Maar de ervaring uit die succesvolle militaire operatie in de Kaukasus leert ook dat dit soort oorlogspopulariteit niet lang beklijft. In 2008 duurde het drie maanden.