Uitgevers vergalopperen zich

Als je een boek koopt, heb je er dan de vrije beschikking over? Een onzinnige vraag, want het antwoord is natuurlijk ‘ja’. Het gaat hier om consumentenkoop. Het verwerven en uitoefenen van eigendom is nota bene een mensenrecht (art. 17 EVRM). Eigendom is per definitie overdraagbaar en kan niet met een contractuele afspraak worden ingeperkt.

Bij een boek is de enige beperking het auteursrecht, maar dat is verbruikt nadat de eigendom is overgegaan van uitgever op de lezer. Auteursrecht kan de eigenaar van een boek dus nooit verhinderen om het te verkopen. Dat recht is, in jargon, ‘uitgeput’.

Geldt dit alles ook bij digitale boeken? In Nederland worden die in juridische zin als een replica van het fysieke boek aangeboden. Dus niet als software, waarop de gebruiker een licentie verwerft, of een gebruiksrecht. Maar als een zogeheten ‘digitale rechten-vrije E-publicatie’. Dit klantvriendelijk aanbod doen de uitgevers vrijwillig en geheel onverplicht. De eigenaar kan het e-book daarna cadeau doen, uitlenen en eventueel zelfs kopiëren. En dus verkopen, zou je denken.

Maar nee. Onlangs drongen de uitgevers een ondernemer in het nauw die een legaal platform aanbood, waarop gecontroleerd tweedehands e-boeken worden aangeboden. Zij negeerden uitnodigingen voor overleg en vergoeding. Zodra de website tomkabinet.nl online ging, spanden het Nederlands Uitgevers Verbond en de Groep Algemene Uitgevers een kort geding aan. Die botte houding nam de rechter hen deze week in ieder geval kwalijk. Maar ook inhoudelijk schoten de uitgevers voorlopig mis. De kernvraag of e-books inderdaad particulier net zo mogen worden verhandeld als tweedehands papieren boeken, is in Europese rechtspraak nog niet uitgekristalliseerd. En dan is een haastig kort geding het verkeerde forum. Dat was dus een nederlaag die het NUV en het GAU zich hadden kunnen besparen.

Deze kwestie zit al geruime tijd in de pijplijn. Er moet dringend iets gebeuren tegen illegaal downloaden en piratensites van boeken. Naar verluidt is negen op de tien e-boeken illegaal verworven. Het idee dat een e-book ‘dus’ gratis is, begint al gevaarlijk breed ingang te vinden. Dat schreeuwt juist om zoiets als tomkabinet.nl. Om dan als rechthebbende te beginnen met het smoren van het eerste bonafide initiatief, duidt eerder op een kat in het nauw dan op multimediale levenslust. Elders wordt gewerkt aan ‘all you can read’-diensten. Dan gaat het niet om eigendom, maar om toegang, tegen betaling. Digitale techniek biedt het boekenvak zóveel kansen. Zouden de uitgevers zich niet eens pósitief willen onderscheiden?