...en een groener en schaduwrijker Athene

Martin Knuijt van bureau Okra in Utrecht mag het door de crisis verlamde stadscentrum van Athene nieuw leven inblazen. Van een drukke boulevard maakt hij een wandelpromenade. En de tram keert terug.

Artist Impression Okra, Utrecht

Met het centrum van Athene is veel mis. Geen wandelgebieden, nauwelijks schaduw, over zesbaanswegen jakkeren taxi’s en bussen, en dankzij de economische crisis hebben veel hotels en winkels de afgelopen jaren het loodje gelegd. Toeristen die in Athene landen nemen zo snel mogelijk de boot naar een van de vele eilanden. En als ze al de stad bezoeken, komen ze vaak niet veel verder dan de Akropolis. Zelfs de Grieken zoeken hun vertier elders in de stad, bijvoorbeeld in de buitenwijken, waar niet de helft van de winkels over de kop is.

Hoe het hart van Athene nieuw leven in te blazen? De Griekse regering riep twee jaar geleden de hulp in van de Onassis Foundation, een particuliere stichting die werd opgericht na de dood van Aristotle Onassis, de Griekse reder die bekend werd door zijn affaire met operazangeres Maria Callas en zijn huwelijk met Jacqueline Kennedy, de weduwe van de Amerikaanse president John F. Kennedy. De Onassis Foundation schreef de internationale competitie Re-think Athens uit. Het voorstel van landschapsarchitect Martin Knuijt van het Utrechtse bureau Okra, gespecialiseerd in de ontwikkeling van stedelijk landschap, werd vorig jaar gekozen als de beste van ruim zeventig inzendingen.

De plannen van Knuijt voorzien in de aanleg van groenvoorzieningen en een wandelgebied. Ook zal de tram, die vijftig jaar geleden uit het Atheense straatbeeld verdween, terugkeren. Binnenkort begint de zoektocht naar een aannemer, eind 2016 moeten de werkzaamheden zijn afgerond. De kosten, 92 miljoen euro, komen voor 95 procent uit fondsen van de Europese Unie.

Knuijt wil de bestaande ruimte in Athene beter ordenen. „We hebben niet geprobeerd met de negentiende-eeuwse context te wedijveren”, zegt de architect.

Zijn plannen concentreren zich op het gebied tussen de Akropolis en het Nationaal Archeologisch Museum, aan de andere kant van het centrum. In dit gebied loopt Panepistimiou, nu nog een drukke verbindingsstraat tussen twee pleinen die symbool zijn geworden van de Griekse crisis. Op het Syntagmaplein stonden woedende betogers voor het parlement, op het Omoniaplein zijn de rolluiken neergelaten en is de overlast van migranten en drugsverslaafden groot.

Mede door het geweld en de verkeersopstoppingen bij demonstraties is het centrum een plek geworden om te mijden. „Politiek hebben we hier te over”, zegt Panayotis Tournikiotis, hoogleraar architectuur aan de Nationale Technische Universiteit van Athene. „Het gaat erom de commerciële en culturele bedrijvigheid terug te krijgen.”

In het ontwerp van Okra wordt Panepistimiou autovrij en groen; een schaduwrijke voetgangerszone vol platanen en acacia’s, en in het midden een fietspad en een trambaan. Knuijt: „Ons uitgangspunt was routes door het centrum creëren voor voetgangers en fietsers. De overlast van auto’s moet weg. Een doorgangsgebied moet verblijfsgebied worden.”

Bomen en water moeten in de zomer zorgen voor een temperatuurdaling van een paar graden. Waterelementen moedigen aan stil te staan bij de monumenten in het gebied. Nieuwe bestrating die het zonlicht niet weerkaatst helpt de stadswarmte verder te verminderen.

In ondiepe, ondergrondse bassins en op daken wordt ’s winters regenwater opgevangen om de bomen op de wandelpromenade in de droge zomer in leven te houden. Een oplossing waar andere mediterrane steden in de toekomst ook gebruik van zullen maken, hoopt Knuijt.

Diepe bassins – Knuijts eerste gedachte – bleken niet mogelijk. Want wie in dit deel van Athene dieper dan een meter graaft, stuit al snel op overblijfselen uit de Oudheid. Voor menig bouwproject in Griekenland betekende zo’n vondst al de doodsteek, omdat dan de archeologische dienst zeer uitgebreid onderzoek komt doen.

De economische crisis gaf urgentie aan de hervorming van het stadscentrum, zegt hoogleraar Tournikiotis. „Het verval is nu zover gevorderd dat iedereen riep: doe iets.”

De Griekse overheid wist vaak niet adequaat te reageren op de crisis, legt Tournikotis uit. Toen vele winkels en hotels in de binnenstad de hoge huren niet meer konden opbrengen, kwam er bijvoorbeeld geen wetgeving die het mogelijk maakte om huren te verlagen.

Knuijt heeft in zijn hervormingsplan aanbevelingen gedaan voor de vele leegstaande winkelpanden langs Panepistimiou en aan het Omoniaplein. Hij verwijst naar de Griekse Oudheid, naar „het theater van de duizend kamers”. Eigenaren van de leegstaande panden zouden volgens de landschapsarchitect moeten worden aangemoedigd ze beschikbaar te stellen voor debat en culturele activiteiten. Deze suggestie naast Knuijts officiële project spreekt bij de Grieken tot de verbeelding. „De Agora van Athene is altijd een markt geweest, een plaats voor discussie”, zegt Tournikiotis. „Waarom niet opnieuw, nu in de geest van de 21ste eeuw.”