Magiër Hitchcock hypnotiseert kijker nog altijd

Eye Amsterdam brengt een groot overzicht van het werk van Hitchcock. Zes van zijn films toeren door het land.

Een al wat oudere man met monocle zit met vele andere licht opgewonden heren in het variététheater om schaars geklede danseresjes te bekijken. Eigenlijk is begluren een beter woord: hij brengt een toneelkijker naar zijn ogen en gaat er eens goed voor zitten. In close-up zien we wat hij ziet. Vergenoegd verlekkert hij zich aan de enige blondine in het gezelschap.

Het is de openingsscène van The Pleasure Garden, de allereerste door Alfred Hitchcock geregisseerde film, een van zijn negen bewaard gebleven stille films – er ging er één verloren. Hitchcock laat in zijn debuut al vele van zijn kenmerkende thema’s zien: obsessieve mannen, blonde heldinnen, voyeurisme en seksualiteit. De sequentie is ook een uitstekend voorbeeld van wat later de ‘Hitchcock Touch’ is genoemd, al prefereerde hij zelf de term ‘pure cinema’: het via allerlei geavanceerde filmtechnieken op puur visuele wijze laten zien waar de film over ging. Een kunst die hij als geen ander verstond en die voor hem de kern van het medium uitmaakte. Hij verfoeide ‘photographs of people talking’, nog steeds het merendeel van het hedendaagse filmaanbod.

Filmmuseum Eye toont tot en met half oktober een groot deel van zijn oeuvre, meer dan 45 titels. Daaronder vallen ook de zogenaamde ‘Hitchcock 9’, de stille films die twee jaar geleden door het British Film Institute zijn gerestaureerd, waarbij ook gebruik is gemaakt van materiaal uit het Eye-archief. Ze zien er weer prachtig uit en worden voor deze gelegenheid voorzien van nieuwe muziek. Naast de vele bekende meesterwerken van Hitch vraagt Eye speciale aandacht voor een vijftal films die onder de titel ‘overlooked and underrated’ extra in het zonnetje worden gezet, waaronder zijn meest documentaire film: het op een waar gebeurd incident gebaseerde The Wrong Man. De titel slaat terug op een van de meest gebruikte motieven in het oeuvre van de regisseur, dat van een onschuldige man die wordt beschuldigd van een misdaad en zijn onschuld moet zien te bewijzen, veelal bijgestaan door mondige en initiatiefrijke vrouwen.

Het merendeel van de Hitchcock-films zijn thrillers die een zogeheten MacGuffin bevatten: een verhaalelement dat er eigenlijk niet toe doet, maar wel de plot in gang zet, zoals de flessen met uranium in Notorious of het filmrolletje met staatsgeheimen in North by Northwest. Hitchcock bouwde zijn thrillers altijd rustig op, met allerlei motiefjes die later in de vertelling terugkeren. De plots zijn goed geoliede machines en elk shot heeft een functie: niets is voor niets.

Als een camerapositie op het eerste gezicht vreemd lijkt, zoals een van boven genomen shot van James Stewart in Rear Window, blijkt even later de reden voor die filmische keuze; in dit geval het kunnen inzoomen op een briefje dat Stewart net heeft geschreven.

De introductie van Stewart in de film is een doeltreffend voorbeeld van de ‘Hitchcock Touch’: een camerabeweging gaat langs zijn in gips gestoken been waarop zijn naam staat, daarna langs allerlei fotografiespullen en door hem genomen foto’s (hij is dus fotograaf), waarvan er een laat zien – een raceauto waar het wiel van afspringt – hoe hij zijn been gebroken heeft.

Maar Rear Window toont vooral overtuigend aan dat Hitchcock-films altijd over veel meer gaan dan de thrillerplot. Onder het verhaaloppervlak gaat het over man-vrouwverschillen, mannelijke angst voor assertieve vrouwen, de menselijke neiging tot voyeurisme. De tijdelijk invalide Stewart en zijn enorme telelens staan symbool voor de toeschouwer die in het filmtheater ook gedwongen wordt tot het aannemen van een passieve kijkpositie. Kijken naar iemand die kijkt en langzaam betrokken raken bij iemand die ook langzaam betrokken raakt. Dat is de aan hypnose grenzende betovering van Hitchcock, die niet alleen zijn personages in de ban houdt, maar ook de kijker.