Heel het land staat in Eindhoven

Door een dag van nationale rouw af te kondigen terwijl de eerste lichamen van slachtoffers terugkeren in Nederland, probeert premier Rutte het hele land bij de vliegramp te betrekken.

Oekraïense politiemannen in Charkov droegen vanochtend de doodkisten met slachtoffers van vlucht MH17 van Malaysia Airlines naar een Hercules op weg naar Eindhoven. Foto Reuters

Heel Nederland staat vanmiddag in Eindhoven. Om vier uur wachten onder anderen premier Rutte en vicepremier Asscher en de koning en de koningin de stoffelijke resten op van inzittenden van vlucht MH17 die vrijdag werd neergehaald boven het oosten van Oekraïne. Als het eerste Herculesvliegtuig is geland, nemen zij een minuut stilte in acht, ter nagedachtenis aan de 298 doden.

Premier Rutte heeft deze dag uitgeroepen tot dag van nationale rouw, een beslissing die in de hele twintigste eeuw maar vijf keer is genomen. Voor het laatst was dat bij het overlijden van prinses Wilhelmina in 1962, en daarvoor bij de Watersnoodramp van 1953. Rampen hebben zich sindsdien wel voorgedaan, maar dit keer is het gevoel van nationale getroffenheid volgens het kabinet hors categorie.

De klap is hard, veel mensen kenden iemand, via via of rechtstreeks. Sommige bioscopen schrappen de middagvoorstelling, de musical Anne wordt afgelast, de KNVB vraagt voetbalelftallen rouwbanden te dragen. De 193 doden met de Nederlandse nationaliteit woonden verspreid over het land, inzittenden uit onder meer Indonesië en de Filippijnen woonden hier. Anderen waren op doorreis via Amsterdam.

De laatste decennia werd ‘nationale rouw’ als aantasting van de persoonlijke levensfeer gezien. Sommige nabestaanden voelen dat ook nu zo. Maar anderen omarmen de gelegenheid, er werd ook om gevraagd.

Misschien komt het doordat het nationale gevoelen veranderd is sinds de jaren zestig – uitbundiger, meer in uniform oranje gekleurd. De rouw wordt ook versterkt doordat veel mensen er aan meedoen op sociale media.

Mogelijk speelt mee dat er zoveel aanwijzingen zijn dat de ramp het gevolg was van „een verschrikkelijke vergissing” van bewapende rebellen die dachten dat zij een militair vliegtuig van Oekraïne hadden neergehaald. Het draagt bij aan de dramatische beleving dat Nederland even een plaats heeft in de wereldpolitiek. De Amerikaanse president Obama tekende gisteren het condoleanceregister op de Nederlandse ambassade en onderstreepte voor een NOS-camera en in een gesprek met Rutte de „diepe vriendschap” tussen de VS en Nederland.

Kritiek op Nederlandse ‘slapheid’ in het optreden tegenover de pro-Russische rebellen in Oost-Oekraïne en Rusland trachtte premier Rutte gisteren te beantwoorden met de mededeling dat er vorige week donderdag, toen het vliegtuig werd neergehaald, „iets fundamenteel veranderd” is in de verhoudingen. Hij nam nu iets afstand van Rusland, de derde handelspartner van Nederland buiten de Europese Unie, na de VS en China.

Als de escalatie doorzet, kan de ramp gevolgen hebben die iedereen in Europa en Rusland zal voelen. Gisteren stelden de Europese ministers van Buitenlandse Zaken in Brussel nieuwe sancties in tegen Rusland. Het stadium van een handelsoorlog nadert.

Misschien is de schok ook extra ‘nationaal’ omdat dit een ramp in vakantietijd is. Ontspannen reizigers, die een land verlieten met dichte scholen en zomerbezetting in bedrijven, ingesteld op genieten. En dan ineens, ruw gezegd zoals het gevoeld wordt... neergeknald. Vervolgens kwamen er nog dagenlang beelden van rebellen die – met on-Europese ongevoeligheid voor procedures – rondstampen op de rampplek en de baas spelen over de dode lichamen.

Zij trokken daar een nieuwe grens waar Europa eindigt, dwars door Oekraïne. Een streep tussen ‘Wij’ en ‘Zij’. Misschien dat dit gevoel in de loop der tijd weer bijgesteld wordt, verzacht, bijvoorbeeld door toenadering uit Moskou. Maar nu telt de hechtheid van de eigen gemeenschap, ingebed in Europa. De grondtoon is die van intens medeleven, en een gedeelde afschuw van oorlogsgeweld. Het kabinet nodigde iedereen uit mee te doen aan de stilte. Dat kan in de trein en in winkelstraten, van Delfzijl tot Terneuzen, bij het lezen van de krant. In de Efteling staan alle attracties stil.