Dat het een vergissing was, is aannemelijk

De zwarte dozen worden onderzocht in Engeland. Nederland leidt het internationale onderzoek naar de toedracht van de ramp. De VS zien geen directe betrokkenheid van Rusland.

De zwarte doos

De zwarte dozen van vlucht MH17 worden overgebracht naar het complex van de Air Accidents Investigation Branch (AAIB) in Farnborough, Engeland. Samen met een onderzoeksinstituut in Parijs is dit de enige plek in Europa waar de flight data recorder en de cockpit voice recorder kunnen worden uitgelezen.

Sam Bond van de AAIB zegt dat zijn organisatie een team heeft dat gespecialiseerd is in het werken met zwarte dozen. „Het duurt ongeveer 24 uur voordat zij de informatie hebben achterhaald en overgedragen aan de leiders van het onderzoek naar de ramp.”

Bond wil verder weinig zeggen over de werkwijze van de AAIB, omdat die geheim is. De BBC meldde gisteren dat het onderzoek aan de zwarte dozen wordt gedaan in een totaal geïsoleerde ruimte die geen signalen doorlaat, zodat hij ook niet kan worden afgeluisterd. Dat wil Bond bevestigen noch ontkennen.

De flight data recorder bevat een schat aan gegevens over het toestel. Ook als hij in een crash zwaar is beschadigd, kunnen experts die informatie of delen ervan uitlezen. Het gaat onder meer om tijd, hoogte, snelheid, richting waarin gevlogen wordt, vermogen van de motoren, positie van de neus en vleugels, bewegingen van de welvingskleppen (flaps), buitentemperatuur en de automatische piloot.

De cockpit voice recorder bevat de gesprekken die door de crew worden gevoerd, maar vangt ook andere geluiden op. De zwarte doos van vlucht 103 van Pam Am die in 1988 boven de Schotse plaats Lockerbie werd opgeblazen door een bom aan boord, registreerde het geluid van die explosie. Daardoor kon tot op de seconde nauwkeurig worden vastgesteld wanneer het explosief ontplofte.

Het is onduidelijk of de cockpit voice recorder van vlucht MH17 op dezelfde manier uitsluitsel kan geven over de oorzaak van de ramp. Als het toestel inderdaad is geraakt door de scherven van een SA-11-raket (‘Boek’), dan is het nog maar de vraag of het geluid van ontploffen van de raket te horen is. De Boek explodeert namelijk op enkele meters voor zijn doel, en niet bij impact.

Uit Amerikaans onderzoek uit 2003 blijkt verder dat het moeilijk is om op de opnamen van de cockpit voice recorder het verschil te horen tussen het geluid van een ontploffing en de plotselinge decompressie van een vliegtuig al gevolg van een defect aan de romp. De acute verandering van de luchtdruk aan boord gaat ook gepaard met een schokgolf en veel geluid.

De rampplek

Nog altijd liggen er menselijke resten op de rampplek van vlucht MH17. Dat meldde de aanwezige delegatie van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) gisteren. Lichaamsdelen zouden onder brokstukken van het toestel liggen en elders in de uitgestrekte velden.

„We hebben de aanwezigheid van kleinere delen van lichamen geconstateerd,” zei OVSE-woordvoerder Michael Bociurkiw op een persconferentie in de Oekraïnse stad Donetsk. Hij vertelde dat de delegatie onder meer een plastic zak met menselijke resten had gezien die was achtergelaten op de rampplek.

Op de zesde dag na de ramp – waarop de eerste 40 tot 50 lichamen naar Nederland worden gevlogen – verloopt de berging van de slachtoffers nog altijd traag en ongecoördineerd. Volgens de OVSE wordt de rampplek niet bewaakt en zijn zelfs de rood-witte linten die op sommige plekken was gespannen weggehaald. De velden liggen nog vol met brokstukken.

President Obama heeft gisteren gezegd dat de Verenigde Staten willen helpen om de lichamen van de slachtoffers te bergen. Op de Nederlandse ambassade in Washington, waar hij het condoleanceregister ondertekende, riep Obama op tot gedegen onderzoek en de vervolging van de verantwoordelijken. Dit herhaalde hij in een telefoongesprek met premier Rutte.

OVSE-waarnemers, vergezeld door een paar onderzoekers van Malaysia Airlines, liepen gisteren door het gebied en fotografeerden brokstukken. OVSE-woordvoerder Bociurkiw zei tegen verslaggevers dat de omgeving nog niet goed doorzocht is: „We hebben nooit gezien dat de plek intensief is doorgekamd; mensen die arm-in-arm door de velden gingen.”

Gisteren werd duidelijk dat Nederland de leiding krijgt over het internationale onderzoek naar de toedracht van de ramp. Oekraïne had dat gevraagd. Daarbij moet worden afgestemd met Oekraïense instanties en de internationale gemeenschap. Voortrekkers zijn de Nederlandse Onderzoeksraad voor Veiligheid en de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie (ICAO).

Het Nederlandse Openbaar Ministerie doet ook onderzoek naar het neerstorten van vlucht MH17. De verdenkingen zijn moord, oorlogsmisdaden en het opzettelijk laten neerstorten van een vliegtuig. Sinds zaterdag is officier van justitie Thijs Berger in Kiev voor gesprekken met de autoriteiten.

Maar alle internationale wil ten spijt, blijft de berging van de slachtoffers tot nu toe op een manier verlopen die door wereldleiders en rouwende nabestaanden is omschreven als respectloos en ten hemel schreiend. De Australische premier Tony Abbott uitte vanochtend zijn wanhoop: „Mogelijk liggen er nog veel lichamen buiten, onder de Europese zomerszon en blootgesteld aan warmte en dieren.”

De raket

Er zijn geen aanwijzingen voor directe Russische betrokkenheid bij de aanslag op vlucht MH17. Wel staat vast dat de betrokken luchtdoelraket werd gelanceerd vanaf Oekraïens gebied dat de rebellen in handen hebben. Dat zeiden ambtenaren van Amerikaanse inlichtingendiensten gisteren in een persconferentie.

De ambtenaren moesten anoniem blijven, de briefing was vooral bedoeld om tegenwicht te bieden aan onjuiste Russische informatie. Er zijn geen aanwijzingen dat mobiele raketinstallaties van het type SA-11 in de dagen voor de aanslag van Rusland naar rebellengebied werden gebracht. De meest aannemelijke verklaring voor de aanslag is dat het een vergissing was. Vermoedelijk was het personeel dat de lanceerinstallatie bediende onvoldoende getraind. Waaruit dat ‘personeel’ bestond is nog steeds niet bekend.

In het verleden hebben zich vaker vergissingen voorgedaan met het afvuren van raketten. In 2001 haalde Oekraïne per vergissing een Russisch passagiersvliegtuig naar beneden met een S-200-raket. In 1988 werd vanaf het Amerikaanse marineschip Vincennes per abuis een Iraans passagiersvliegtuig met een raket neergehaald. In 1983 schoot een Sovjet-gevechtsvliegtuig een Koreaans passagiersvliegtuig neer dat een navigatiefout had gemaakt.

Diverse media suggereerden gisteren dat de Amerikaanse inlichtingendiensten later nog met aanvullende informatie zouden komen, maar die kwam niet.

Dat het om een luchtdoelraket gaat lijkt nu wel vast te staan. Er verschijnen steeds meer foto’s van vliegtuigonderdelen uit de crashsite die kennelijk door scherven van de ontploffende raket waren getroffen. Raketten van het type SA-11 ontploffen op een afstand van tien, twintig meter van het beoogde doel en brengen een grote wolk ‘shrapnel’ in die richting. Duidelijk is te zien dat de perforaties van buiten naar binnen werden aangebracht. Grote oppervlakken van MH17 blijken getroffen, ook de cockpit.