Wie straft de dader en hoe dan?

De onderste steen moet boven en dan „zullen de daders hun gerechte straf moeten krijgen”, aldus premier Rutte gisteren in de Tweede Kamer over de ramp met het toestel van Malaysia Airlines. Maar is daar kans op en van wie zullen de daders dan straf moeten krijgen?

Op zich is de koers die het kabinet inslaat juist. Dit was een zeer ernstig misdrijf. Vermoedelijk een oorlogsmisdaad omdat het een aanval is op een verkeersvliegtuig met onschuldige burgers tijdens een gewapend conflict. Dat Nederland de internationale rechtsorde hoog houdt, blijkt niet alleen uit onze Grondwet. Maar ook uit de vestiging van internationale tribunalen in Den Haag, stad van ‘vrede en recht’, zoals het zich internationaal aanprijst.

De Veiligheidsraad eiste gisteren dat de daders ter verantwoording worden geroepen en bevestigde nog eens de internationale rechtsregels die de burgerluchtvaart beschermen – het is duidelijke morele en politieke steun voor de aanpak van Nederland.

De meeste oorlogsmisdaden worden echter niet vervolgd – omdat er geen effectieve procedures zijn, de politieke wil ontbreekt of het praktisch onhaalbaar is. Of dat in het geval van de MH17 anders is moet nog blijken. Bescheiden verwachtingen lijken op zijn plaats. In ieder geval is een lange adem gewenst. In het volkenrecht kan genoegdoening makkelijk decennia op zich laten wachten, als het al komt. Denk aan Demjanjuk, Rawagedee, Srebrenica, Pinochet.

Dat het Openbaar Ministerie al zaterdag in Kiev aan de slag was, wijst in ieder geval op het voegen van de daad bij het woord. Het OM zoekt uit of een vervolging op basis van de Nederlandse Wet internationale misdrijven mogelijk is. Die geeft de Nederlandse strafrechter rechtsmacht, ook om op te treden tegen buitenlandse regeringsfunctionarissen, met uitzondering van de politieke top. De Oekraïense regering liet gister al blijken de zaak graag aan Nederland en de internationale gemeenschap over te laten. Kennelijk ziet Oekraïne geen taak voor het eigen strafrechtapparaat weggelegd.

Verder zou het Internationaal Strafhof op verzoek van de Veiligheidsraad individuele verdachten kunnen vervolgen. Mits Rusland dat niet verhindert met een veto. Denkbaar is dat Maleisië bij het Internationaal Gerechtshof dát land dagvaardt dat de aanval deed of de wapens leverde, op basis van de luchtvaartverdragen van Chicago en Montreal. Eerder koos Iran voor die route, na het verlies van een passagierstoestel in 1988 aan een Amerikaanse raket.

Voor alle procedures geldt dat feitenonderzoek ter plaatse nodig is, wat in oorlogsgebied geen sinecure is. Eventuele verdachten moeten ook naar de zitting willen komen, of het nu landen of individuen zijn. En het gaat lang duren. Maar het is toch de beste weg.