Waarom vloog KLM/Malaysia Airlines over het gebied?

Op 30 juni deed NAVO-generaal Philip Breedlove op een persconferentie een waarschuwing uitgaan. Er waren nieuwe ontwikkelingen in het oosten van Oekraïne, zei hij. De NAVO beschikte over informatie dat separatisten daar door Rusland getraind werden in het gebruik van luchtdoelraketten. Ook had de alliantie verschillende raketinstallaties waargenomen in het rebellengebied. Een kleine drie weken later werd vlucht MH17 van Amsterdam naar Kuala Lumpur hier uit de lucht geschoten. Wat gebeurde er met de informatie van de NAVO? En waarom vloog Malaysia Airlines nog over Oost-Oekraïne?

De Nederlandse inlichtingendiensten zijn terughoudend met informatie over wat ze wel en niet wisten. De AIVD wil niet reageren. Oktober vorig jaar waarschuwde deze dienst Nederlandse luchtvaartmaatschappijen voor aanslagen op passagiersvluchten naar Egypte. De AIVD had informatie dat rebellengroepen in de Sinaïwoestijn beschikten over zogeheten manpads, waarmee luchtdoelraketten vanaf de schouder worden afgeschoten. Verschillende vluchten werden geannuleerd. Het vreemde was destijds dat de AIVD de maatschappijen informeerde en niet de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), belast met deze taak.

Heeft de NCTV nu luchtvaartmaatschappijen geïnformeerd? De dienst wil het nog niet zeggen. En zo zijn er meer vragen. Want een aantal maatschappijen vloog om Oost-Oekraïne heen en andere, onder andere Malaysia Airlines en KLM, niet. Hoe zit dat?

Luchtvaartmaatschappijen zijn uiteindelijk zelf verantwoordelijk welke route ze kiezen. Ze worden daarbij geadviseerd door de Europese luchtverkeersleiding Eurocontrol. Tot een hoogte van 10.000 meter was het luchtruim boven Oost-Oekraïne gesloten. Malaysia Airlines vloog daar net boven. Bijzonder is dat Eurocontrol zijn adviezen over luchtruimen weer baseert op informatie van het land zelf. Oekraïne in dit geval. Maar kon Oekraïne weten wat er precies in Oost-Oekraïne gebeurde? Een gebied waar ze geen controle meer over had?

Kees Homan, generaal-majoor der mariniers b.d., zei eerder tegen deze krant verrast te zijn dat het luchtruim nog open was. Op basis van de beschikbare informatie was te verwachten dat de separatisten beschikken over geavanceerde luchtdoelraketten, meent hij. „Als je boven zo’n gebied gaat vliegen, neem je een risico. Dan krijg je bijna de indruk dat er niet wordt omgevlogen om brandstof te besparen. Dat is uiteraard volstrekt onacceptabel.”

De Amerikaanse ambassade in Kiev publiceerde zondag een bericht waarin staat dat de Amerikanen al een maand waarnemen dat zware wapens van Rusland naar Oekraïne gaan. Separatisten worden bovendien getraind in het gebruik van onder meer luchtdoelraketten in Zuidwest-Rusland, schrijven de Amerikanen. Bereikte deze informatie de vliegtuigmaatschappijen en Eurocontrol?

Vliegmaatschappijen hebben eigen security-afdelingen. Die verzamelen informatie uit open bronnen en inlichtingenbronnen. De waarschuwing van de NAVO moet door deze afdelingen opgemerkt zijn. Waarom besloten sommige maatschappijen vervolgens wel en anderen niet te vliegen?

Uit een overzicht van Reuters van de afgelopen zeven dagen lijkt de keuze vrij willekeurig. Zo vliegt Air France om, maar KLM – onderdeel van hetzelfde bedrijf – niet. Condor, een kleine Duitse maatschappij, meed het gebied, maar moederbedrijf Lufthansa niet. Air Berlin vloog om, net als British Airways, maar Malaysia Airlines – deel van een alliantie met Air Berlin en British Airways – weer niet.

Na het neerstorten van MH17 werden de vluchten van Malaysia Airlines omgeleid, onder meer via Syrië. Dat zorgde weer voor nieuwe vragen wegens de burgeroorlog in dat land. In mei zei de Amerikaanse luchtverkeersleiding dat het vliegen over Syrië met passagiersvliegtuigen „sterk ontmoedigde”. In een haastig uitgegeven persbericht reageerde Malaysia Airlines dat de keuze voor Syrië in overeenstemming is met de adviezen van de burgerluchtvaartorganisatie van de Verenigde Naties, de ICAO. Ze zijn nagenoeg de enige maatschappij die over Syrië vliegt.