Dit is wat we nu weten over (de nasleep van) de vliegramp

Een gewapende pro-Russische separatist houdt OVSE-onderzoekers in de gaten tijdens hun werk op de rampplek. Reuters / Maxim Zmeyev

Donderdagmiddag iets na vijf uur verschenen de eerste berichten over een neergestort vliegtuig in Oost-Oekraïne. Het einde van de stroom berichten die daarna ontstond is voorlopig niet in zicht. Er is veel onduidelijkheid en er wordt veel beweerd. Maar wat weten we nu? Een overzicht.

Dit artikel heeft vandaag om 12:00 uur een update gekregen.

De ramp

De belangrijkste informatie over wat er precies gebeurde donderdagmiddag rond vijf uur:

  • Vlucht MH17 van Malaysia Airlines vertrok donderdag om 12.14 van Schiphol en vloog op zo’n tien kilometer hoogte boven Oost-Oekraïne (een goedgekeurde route) vlak voor het neerstortte. Het radiocontact was al om 14.15 verloren.
  • Het is volgens premier Rutte ‘hoogstwaarschijnlijk’ dat het toestel is neergeschoten met een luchtdoelraket. De VS zeggen daar bewijs voor te hebben en de aanwijzingen hiervoor stapelen zich in de loop van de dagen verder op. Het Oost-Oekraïense luchtruim wordt sinds de ramp gemeden.
  • Bij de ramp zijn alle 298 inzittenden omgekomen: 193 Nederlanders, 44 mensen uit Maleisië (onder wie vijftien bemanningsleden), 28 uit Australië, 12 uit Indonesië, 10 uit Groot-Brittannië, 4 uit Duitsland, 4 uit België, 3 uit de Filippijnen, 1 uit Canada en 1 uit Nieuw-Zeeland. Donderdagavond zijn nabestaanden opgevangen op Schiphol.
  • Premier Rutte, teruggekomen van vakantie, zei ‘s avonds: “Het gaat hier om een van de ergste vliegtuigongelukken in de Nederlandse geschiedenis.”
  • Het vliegtuig stortte neer op zo’n twaalf kilometer van het stadje Torez, in een gebied dat in handen is van de pro-Russische separatisten.
  • Op de dag na de ramp arriveerden medewerkers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) om de plek te inspecteren waar het Maleisische vliegtuig donderdag was neergestort. Naar eigen zeggen zijn zij toen door pro-Russische separatistische strijders tegengehouden. Diverse politieke leiders suggereerden hierop dat zij zoveel mogelijk sporen uit probeerden te wissen die op hun betrokkenheid bij het neerschieten van het vliegtuig zouden kunnen wijzen.  In de dagen erna kregen de onderzoekers in toenemende mate toegang tot de rampplek.

De onderzoeken

Vanaf het moment dat de wereld het nieuws over de vliegtuigramp tot zich nam riepen talloze internationale leiders op tot onafhankelijk onderzoek op de plek van de crash om de toedracht te kunnen achterhalen. Dit lijkt nu steeds dichterbij te komen:

  • De VN-Veiligheidsraad stemde eergisteren unaniem in met een resolutie waarmee er onder andere een onafhankelijk internationaal onderzoek moet komen en de toegang tot het rampgebied volledig en veilig dient te zijn. Ook Rusland stemde in, wat lang niet zeker was. Minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans hield een bewogen speech waarin hij indringende vragen stelde: “Tot op de dag van mijn dood zal ik niet begrijpen dat het zo lang moest duren voor bergingswerkers werd toegestaan om hun moeilijke werk te doen, en dat stoffelijke resten gebruikt konden worden in een verachtelijk politiek spel.”
  • Eergisteren werd duidelijk dat Nederland op verzoek van Oekraïne de leiding krijgt over dit internationale onderzoek naar de toedracht. Dat onderzoek moet dan wel worden afgestemd met Oekraïense instanties en de gehele internationale gemeenschap. Behalve de Nederlandse Onderzoeksraad voor Veiligheid speelt de internationale organisatie voor burgerluchtvaart ICAO hierin een rol.
  • De Maleisische premier Najib Razak liet hierop weten dat de Maleisiërs de zwarte dozen overdraagt aan het internationale onderzoeksteam zodra dat officieel is geformeerd. Premier Rutte meldde gisteren dat de zwarte dozen naar de trein zijn gebracht waarin ook de lichamen gisteren zijn vervoerd.
  • Het ontcijferen van de gegevens van de zwarte dozen van rampvlucht MH17 wordt uitgevoerd in Groot-Brittannië.
  • Het Nederlandse Openbaar Ministerie heeft daarnaast een onderzoek geopend naar het neerstorten van vlucht MH17. De verdenkingen zijn moord, oorlogsmisdaden en het opzettelijk laten neerstorten van een vliegtuig. Sinds zaterdag is officier van justitie Thijs Berger van de afdeling internationale misdrijven van het OM in Kiev voor gesprekken met de autoriteiten. 
  • Als het toestel van Malaysia Airlines inderdaad blijkt te zijn neergeschoten kan dit volgens hoogleraar internationaal recht William Schabas zeker worden aangemerkt als een oorlogsmisdaad.

De lichamen

Gisteren is, zes dagen nadat de vlucht van Amsterdam naar Kuala Lumpur crashte en onder grote internationale druk, eindelijk beweging gekomen in de afhandeling van de ramp en het naar Nederland halen van de lichamen:

  • Internationaal groeide de dagen na de ramp de woede over de behandeling van de lichamen van de inzittenden van vlucht MH17.  Rutte liet zaterdag weten geschokt te zijn door het “walgelijke” en “respectloze” gedrag op de rampplek en het trage handelen wat betreft het bergen van de slachtoffers en het doorzoeken van hun persoonlijke bezittingen. 
  • Vanaf zaterdag werden de lichamen per vrachtwagen weggevoerd van de rampplek, sinds zondag zijn deze bewaard in een gekoelde trein die op het station van Torez stond. Er bestond bij alle partijen onduidelijkheid over de bestemming van de trein, die ook gisteren de hele dag in het station bleef.
  • Premier Rutte heeft herhaaldelijk gezegd dat het terughalen van de lichamen ‘de eerste prioriteit’  van de regering is. Volgens Rutte beloofde president Poetin hem eergisteren nu echt te gaan helpen. Het Kremlin meldde daar niets over. Eergisteren zinspeelde Rutte voor het eerst op sancties tegen Rusland als de toegang tot het rampgebied “slecht” blijft. Het team van Nederlandse forensisch specialisten (LTFO) bereikte eergisteren de koeltrein en heeft deze geïnspecteerd. 
  • Bronnen bij het kabinet zeggen dat veel landen en organisaties een rol hebben gespeeld bij het terugkrijgen van de lichamen. De OVSE zou een cruciale rol hebben gehad in het contact tussen de Oekraïense regering en de separatisten. De Maleisische premier Najib Razak zei vannacht dat zijn onderhandelaars waren die met Russische separatisten in Oost-Oekraine een akkoord hebben gesloten om de zwarte dozen van vlucht MH17 te bemachtigen en doorgang te krijgen voor de trein met stoffelijke overschotten van Torez naar Charkov.
  • Eergisteren verliet de gekoelde trein met de 285 stoffelijke resten van de slachtoffers het station van Torez en reed naar Donetsk. Gistermorgen vroeg vertrok deze naar een afgesloten terrein in Charkov.
  • In Charkov worden de stoffelijke overschotten zorgvuldig voorbereid voor transport. Vanaf vandaag worden de lichamen gefaseerd overgevlogen naar Eindhoven middels Hercules-vliegtuigen. Dit zal duren tot de laatste slachtoffers in Nederland zijn, maar hoeveel tijd daarvoor nodig is, daar is nog weinig over te zeggen volgens Rutte. De dag van het eerste transport is uitgeroepen tot dag van nationale rouw. 
  • Het eerste vliegtuig is vanochtend vanuit Charkov vertrokken na een korte ceremonie op de vliegveld in aanwezigheid van tientallen leden van de Oekraïense politie en het leger. 
  • Veel nabestaanden wachten de kisten van de slachtoffers op in Eindhoven. Zij doen dat samen met de koning en koningin, premier Rutte, vice-premier Asscher en vertegenwoordigers van andere landen die burgers hebben verloren bij de ramp. Onder hen is ook de gouverneur-generaal van Australië.
  • De aankomst van de eerste slachtoffers wordt gemarkeerd met een trompetsignaal. Daarna volgt een minuut stilte, waar iedereen zich bij aan kan sluiten.
  • Vanuit Eindhoven worden de lichamen overgebracht naar Hilversum voor de identificatie, naar de Korporaal van Oudheusdenkazerne.
  • De lichamen worden in colonne onder politiebegeleiding overgebracht naar Hilversum. Daartoe worden de A2 en A27 tijdens het passeren van de colonne gesloten voor ander verkeer.
  • De identificatie kan snel gaan, maar kan volgens Rutte ook weken tot maanden in beslag kan nemen.
  • Nabestaanden kunnen met hun vragen terecht bij tachtig ‘familierechercheurs’ van de Nederlandse politie. Slachtofferhulp richt een besloten ‘online forum’ voor hen in. Maandag hadden zo’n 1.000 nabestaanden in Nieuwegein een, eveneens besloten, ontmoeting met onder anderen premier Rutte, koning Willem-Alexander en koningin Máxima.
  • De koning onderstreepte na de bijeenkomst in een tv-rede dat de ramp “een diepe wond” in de samenleving heeft geslagen. “Het litteken zal zichtbaar en voelbaar blijven. Tot in lengte van jaren.”

De schuldvraag

Dat vlucht MH147 is neergehaald wordt inmiddels niet meer betwist. Een belangrijk succes is de resolutie die door de VN is aangenomen, waarin het neerhalen van het toestel “in de krachtigste termen” wordt veroordeeld. Een doorbraak, omdat ook Rusland instemde met een uitspraak met het woord ‘downing’ erin. Maar wie beschuldigt nu wie?

Er wordt door Amerika, Oekraïne en Rusland gewezen naar de pro-Russische separatisten in oost-Oekraïne. Een aantal factoren die deze verdenking versterkt hebben:

  • De Oekraïense regering heeft telefoongesprekken van separatisten van vlak voor de crash getapt, en online gezet. Uit de transcripties blijkt dat de rebellen bezig waren met het verplaatsen van een SA-11.
  • Meteen na de crash claimden de separatisten via een Twitter-account dat zou toebehoren aan rebellenleider Strelkov, dat er een Oekraïens militair transportvliegtuig was neergehaald. Nadat duidelijk werd dat een verkeersvliegtuig was neergestort werd dit bericht verwijderd. Ook andere berichten waarin de separatisten meldden dat ze een SA-11 in handen hadden, verdwenen van sociale media.
  • Een verslaggever van de Italiaanse krant Corriere della Sera heeft op het station van Torez een leider van de militie-eenheid Oplot gesproken. De man zei: “Donderdagmiddag hadden onze commandanten ons opdracht gegeven op de vrachtwagens te klimmen met wapens en een hoeveelheid munitie. Een paar minuten daarvoor, misschien tien, hadden we in de lucht een grote klap gehoord. Ze zeiden ons dat we net een vliegtuig van de fascisten in Kiev hadden geraakt.”

Wat zeggen de Amerikanen te weten?

  • Volgens de VS gaat er een stroom aan wapens van Rusland naar de separatisten, zo legt buitenlandredacteur Steven Derix gisteren uit in NRC Handelsblad. Een week geleden zou een konvooi van 150 voertuigen de grens zijn over gekomen, met tanks, pantserwagens, artillerie en raketwerpers. De verklaring meldt niet of er in het konvooi ook een SA-11 ‘Buk’ systeem zat.
  • Wel zeggen de VS over informatie te beschikken dat het Russische leger separatisten heeft getraind in het gebruik van luchtafweergeschut.
  • Analyse van de Amerikaanse inlichtingendiensten heeft uitgewezen dat de bovengenoemde online gesprekken die de Oekraïense regering heeft verspreid authentiek zijn, aldus Washington.
  • De Oekraïense strijdkrachten beschikken ook over de SA-11, maar Washington “weet bijna zeker” dat er geen Oekraïense systemen binnen het bereik waren van vlucht MH17.
  • Amerika zegt aanwijzingen te hebben dat het de separatisten waren die het toestel ‘per ongeluk’ hebben neergehaald. Rusland zou de ‘omstandigheden hebben geschapen’ voor het neerschieten van de Boeing 777. 
Wat beweren de Russen?
  • Moskou sluit uit dat de raketinstallatie van het type Buk, waarmee de Boeing 777 zou kunnen zijn neergeschoten, van Rusland was.
  • Op een briefing schetsten luitenant-generaal Andrej Kartopolov van de generale staf en ranggenoot Igor Makoesjev van de luchtmacht een Russische versie met twee hoofdvarianten en subvragen. Beide varianten wijzen vragenderwijs in de richting van de Oekraïense autoriteiten, zo schreef buitenlandredacteur Hubert Smeets gisteren.
  • Ook stelden de Russische functionarissen weer de vraag waarom uitgerekend het Maleisische vliegtuig iets afweek van het vliegplan. En wel op verzoek van de Oekraïense luchtverkeersleiding. Niet veel eerder waren er ook twee andere Boeings voor burgervluchten via de Donbass overgevlogen. 

Ondertussen stelt Nederland zich terughoudend op:

  • Premier Mark Rutte reageert sinds de ramp in veel voorzichtiger bewoordingen op de ramp dan zijn collega-regeringsleiders. Het kabinet wil zeker weten dat het onderzoek onafhankelijk plaatsvindt.
  • In de internationale discussie over de crisis in Oekraïne en de te nemen maatregelen tegen Rusland nam Nederland afgelopen tijd om die reden een tussenpositie in. Timmermans staat op het standpunt dat de diplomatie een kans moet blijven krijgen. Nederland is voor sancties, maar wil niet tot het uiterste gaan. 
  • Rutte liet eerder deze week in een verklaring weten dat het ‘voortijdig aanwijzen van eventuele schuldigen leidt tot een verminderde toegang tot het rampgebied en daarmee tot een vermindering van de kans op het terughalen naar Nederland van de lichamen en het doen van onafhankelijk onderzoek’. Het woord terreurdaad wordt dan ook niet door Rutte in de mond genomen.