Vergeet het maar, deze ramp zal nooit goed worden onderzocht

Opheldering over vlucht MH17 zal er zeer waarschijnlijk niet komen, denkt M. van den Doel.

Een onafhankelijk en gedegen onderzoek na een luchtramp is van essentieel belang voor de verwerking voor de nabestaanden en de slachtoffers van een vliegramp. Zie bijvoorbeeld de vliegramp in de Bijlmermeer. De afwikkeling daarvan kreeg in 1992 nauwelijks aandacht in de Tweede Kamer. Dat veranderde pas jaren later, toen door slachtoffers en betrokkenen bij de ramp, de resultaten van het onderzoek in twijfel werden getrokken. Met behulp van de media werd het wantrouwen over het onderzoeksrapport gevoed en er ontstonden tientallen complottheorieën. Zo heeft de parlementaire Enquêtecommissie vliegramp Bijlmermeer in 1999 meer dan honderd complottheorieën moeten ontrafelen, variërend van een terroristische aanslag tot het meesmokkelen van 27 kilogram plutonium in het vliegtuig.

De onderzoeksresultaten van de ramp met de MH17, hoe triest ook om nu al te moeten vaststellen, zullen om verschillende redenen nooit bevredigend kunnen zijn voor de nabestaanden. In de eerste plaats hebben de vermoedelijke veroorzakers van de ramp, de separatisten in oostelijk Oekraïne, bewijsstukken van de rampplaats afgevoerd en alle regels van beschaving en fatsoen en van het internationale recht geschonden. Volgens bronnen zijn paspoorten en creditcards van de slachtoffers meegenomen. In de tweede plaats intimideren zij de lokale bevolking waardoor ooggetuigeverklaringen onbetrouwbaar zijn. In de derde plaats is volgens Oekraïense bronnen de luchtraketinstallatie waarmee het toestel is neergehaald, afgevoerd naar Rusland. Ook dat bewijsstuk is verdwenen. In de vierde plaats zal de vraag nooit bevredigend worden beantwoord waarom de Oekraïense luchtverkeersleiding het luchtruim boven oostelijk Oekraïne niet heeft gesloten. In de vijfde plaats valt er van enige medewerking van Russische zijde om de waarheid te kunnen achterhalen, niets te verwachten. De Russische media hebben volop ingezet op het scenario dat de Oekraïense regering hier de schuldige is. Vlucht MH17 zou zijn aangezien voor het toestel van president Poetin dat volgens de Russische media rond dat tijdstip ook boven Oekraïne vloog. Een krankzinnige gedachte, maar blijkbaar een geloofwaardig scenario voor de Russische bevolking.

De VN-Veiligheidsraad, evenals ook Nederland en andere betrokken landen, hebben zich uitgesproken voor een onafhankelijk onderzoek. Nederland heeft volgens de internationale regels geen hoofdrol in het onderzoek. Die ligt bij de Oekraïense overheid. Nederland kent sinds 2005 een onafhankelijke onderzoeksraad, die onderzoek kan doen bij luchtvaartongevallen. Onafhankelijk betekent een eigen mandaat en geen directe invloed van de overheid. Zo’n status heeft de Oekraïense onderzoeksraad (NBAAI) in elk geval niet. Hij valt onder de raad van ministers.

Dat de onderste steen boven zal komen valt niet te verwachten. Dat de daders voor het gerecht zullen komen evenmin. Het is dan ook beter geen verwachtingen te wekken. Dat dit onbevredigend is voor alle betrokkenen – nabestaanden, overheid, parlement en samenleving – staat buiten kijf. Politieke aandacht en langdurige nazorg voor de nabestaanden is dan wat resteert. Daar hoort ook herziening bij van onze relatie met Rusland. Het valt moeilijk te verteren dat Nederland met Rusland op de oude voet verder gaat. Een regering die waarheidsvinding saboteert, kan niet als partner worden beschouwd.