Het Kremlin blijft aarzelen, Poetin improviseert er op los

Als Washington na een paar dagen al een voorlopige conclusie denkt te kunnen trekken, dan moet Moskou dat ook kunnen. Toch doet de Russische regering dat niet. En concrete actie blijft uit.

Lokale bewoners lopen tussen de brokstukken van het toestel van Malaysia Airlines in Oost-Oekraïne. Foto AFP

President Vladimir Poetin van Rusland houdt premier Mark Rutte permanent voor de gek. Een paar uur nadat Rutte hem gisteravond voor de derde maal had gebeld en hem hulp bij de berging van de slachtoffers van de vliegramp zou zijn toegezegd, sloeg Poetin terug met een geheel eigen ‘oproep’. Vannacht om 01.40 uur Moskouse tijd verscheen zijn appèl op de website van het Kremlin. Geen woord over Russische medewerking of medeleven. Wel een dreigende aanmaning om de tragedie niet „te gebruiken voor beperkt politiek eigenbelang”.

Kennelijk hadden Rutte en Poetin heel andere gesprekken met elkaar gevoerd.

Zaterdag ging het precies zo. Krap een uur nadat Rutte op een persconferentie bekend had gemaakt dat hij die middag een „intens” telefoongesprek met Poetin had gehad, meldde de persdienst van het Kremlin dat beide regeringsleiders inderdaad met elkaar hadden gesproken. Maar waarover?

Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst ging de conversatie zaterdag over de toestand in het rampgebied bij het mijnwerkersstadje Torez. En wel hier en nu. De premier had daarom geëist dat Poetin „nu zijn verantwoordelijkheid richting de rebellen neemt” om te zorgen voor „onbelemmerde toegang en snelle recuperatie”.

Om tien voor zeven (20.50 uur Moskouse tijd) liet ook het Kremlin weten dat de president van Rusland en de premier van het Koninkrijk elkaar hadden gebeld. Maar volgens de persdienst hadden Poetin en Rutte een heel ander onderwerp aangesneden, namelijk de vragen over een „onafhankelijk, open en objectief onderzoek naar de oorzaken van het ongeluk” onder auspiciën van de International Civil Aviation Organization (ICAO).

Geen woord maakte het Kremlin vuil aan de problemen in de eerste etmalen ná de ramp, die onder meer zijn gerezen door het gedrag van milities die een en andermaal aan Poetin om (militaire) hulp hebben gevraagd.

Waarom houdt Poetin zich stil?

Waarom weigert Poetin zo hardnekkig meer medeleven te betuigen dan de eerste condoleances? Waarom legt Poetin vanaf donderdagavond de verantwoordelijkheid voor de ramp bij de Oekraïense regering en onttrekt hij zich aan elke vorm van beïnvloeding van de ‘landstormers’ die, mede uit naam van het grootse Russische volk en diens unieke beschaving, oorlog voeren tegen de „fascistische junta” in Kiev? Waarom zei Poetin in een gesprek met premier Cameron van Groot-Brittannië gisteravond wederom dat de primaire schuld in Kiev ligt?

Het antwoord op al deze vragen is niet eenduidig. De simpelste verklaring is dat Poetin tijd rekt omdat hij tijd nodig heeft. Ook hij heeft een werkhypothese wat betreft de oorzaken van de catastrofe. De inlichtingendiensten van Rusland zijn zeker goed geïnformeerd in een regio als Oekraïne, waar de Russische spionnen afgelopen twintig jaar dominant bleven ondanks het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

Als Washington na een paar dagen al een voorlopige conclusie denkt te kunnen trekken, dan moet Moskou dat ook kunnen. Toch doet de Russische regering dat niet. Ze oppert geen eigen versie noch weerspreekt de Amerikaanse versie. Ze onderneemt evenmin concrete actie voor het „objectieve” onderzoek dat ze zelf juist bepleit.

Door tijd te rekken, gokt Poetin erop dat Rusland het onderzoek naar de ramp zo lang kan uitstellen en compliceren dat de eerste volkse verontwaardiging overwaait en uiteindelijk alleen de serieuze critici hun tanden nog in de zaak willen zetten.

De handel met Nederland

De hardste verklaring is dat Poetin heel goed weet wat er gebeurd zou kunnen zijn maar geen enkele behoefte heeft om die kennis op het internationale toneel te delen met de andere mogendheden. Zeker niet met een economische handelspartner als Nederland.

Sinds het fiasco van het bilaterale jaar Nederland/Rusland 2013, dat in de ogen van het Kremlin werd ontsierd door respectloze kritiek op de president en de (homo)wetgeving in Rusland, heeft Moskou alleen achting voor de harde financiële cijfers en niet voor de zachte krachten die Den Haag zo graag steunt.

Nederland is een van de vijf belangrijkste handelspartners van Rusland. Die afhankelijkheidsrelatie wordt nu door Poetin op de proef gesteld. Hij heeft tot op heden ervaren dat het bedrijfsleven zijn prioriteiten niet bij de moraal legt. Met Nederlandse desinvesteringen zou het dus best eens los kunnen lopen.

De ingewikkeldste verklaring is dat Poetin zelf ook in het nauw zit. En wel omdat hij de klassieke tovenaar is geworden die zijn leerlingen niet meer in het gareel krijgt.

De rebellen in de Donbass hebben de afgelopen maanden veel politieke ondersteuning uit Moskou gekregen. De radicaal-nationalistische vleugel rond het Kremlin zweepte de separatisten op tot steeds meer actie. De steun beperkt zich niet meer tot mensen zoals premier Aleksander Borodaj van de afgescheiden ‘Volksrepubliek Donetsk’ en militair commandant Igor Strelkov plus licht gewapende vrijwilligers of ‘politieke toeristen’ uit Rusland. Ook is steeds meer zwaar krijgsmaterieel naar de Donbass aangevoerd, van pantservoertuigen en tanks tot luchtafweergeschut.

Daarmee zijn de rebellen autonomer geworden. Ze vechten hun strijd zelf uit. Bovendien hebben ze onderling onmin. Een treffend voorbeeld is het gesjacher met de zwarte doos van MH17. Gistermiddag zei premier Aleksandr Borodaj dat de twee zwarte dozen op zijn kantoor lagen en dat hij die zou overhandigen aan de internationale onderzoekers. Even later ontkende zijn vicepremier Andrej Poergin dat glashard.

Deze chaos in rebellenland maakt het voor het Kremlin moeilijk om in te grijpen. Niet alleen premier Rutte weet niet wie hij moet bellen, ook president Poetin heeft mogelijk geen flauw idee omdat hij de greep kwijt is. Wat de motieven ook mogen zijn, sinds dit weekeinde lijkt er geen sprake meer te zijn van een masterplan. Poetin improviseert er eerder op los.