Onduidelijkheid over bestemming lichamen, eerste NLse team morgen naar rampplek

Nieuw liveblog over vliegramp

We zijn begonnen met een nieuw liveblog over de vliegramp.

Naschrift

Woensdag wordt op de Dam in Amsterdam een stille tocht georganiseerd ter nagedachtenis van de slachtoffers.

Ter afsluiting

We sluiten dit liveblog over de derde dag na de vliegtuigramp af. Door de situatie in het rampgebied blijft het moeilijk om uitspraken van individuen en verklaringen van instanties (ook de officiële) te verifiëren. Tussen rebellen en de regering woedt een propagandaoorlog en van beide kanten worden tegenstrijdige berichten de wereld in geholpen.

Hier een overzicht van het nieuws en de bekendmakingen:

  • De lichamen van slachtoffers die tot nu toe zijn geborgen, worden bewaard in gekoelde treinwagons op het station van Torez, een stadje zo'n vijftien kilometer van de rampplek.
  • Het is onduidelijk wat de bestemming van de trein zal zijn, en om hoeveel lichamen het nu precies gaat.
  • Nederlandse forensische experts waren vandaag in Charkov, zo’n 300 kilometer ten noordwesten van Torez. Het is de bedoeling dat ze, samen met waarnemers van de OVSE, morgenvroeg afreizen naar het rampgebied. Dat zei premier Rutte vandaag. Onderhandelingen over de onbelemmerde toegang waren vanavond nog gaande tussen de OVSE en de rebellen van de Volksrepubliek Donetsk.
  • De Nederlander Gert Wibbelink geeft leiding aan het team van forensische experts. De identificatie van slachtoffers wordt gecoördineerd door Nederland.
  • Vanavond is een toestel van Defensie vertrokken naar Charkov. Aan boord zijn mensen en middelen om een coördinatiecentrum in te richten. Het hoofd van het crisiscentrum in Charkov zei eerder dat Charkov klaar is om de lichamen te ontvangen, en de families onder te brengen

Twitter avatar olliecarroll Oliver Carroll Vasilly Khoma, head of Kharkiv Boeing 777 crisis-centre: "Kharkiv ready 4 families, 400 free hotel rooms offered" http://t.co/iJfUZZcZoG

Twitter avatar olliecarroll Oliver Carroll Khoma: Kharkiv ready to start identifying bodies if they are sent here. A mobile lab will start work here. Hangar for storing bodies ready,

  • Premier Rutte heeft voor de derde keer gebeld met Poetin. De Russische president beloofde weer volledige medewerking, zowel met het verstrekken van onbelemmerde toegang tot het rampgebied, als met het transport van de lichamen naar een veilige plek.
  • Het is onderzoekers van de International Civil Aviation Organisation (ICAO), het luchtvaartagentschap van de Verenigde Naties, vandaag niet gelukt bij het rampgebied te komen. Een team van de ICAO moet meehelpen met het door Oekraïne gecoördineerde onderzoek naar de toedracht van de ramp, maar kon het gebied wegens de slechte veiligheidssituatie niet bereiken.
  • Rutte wil geen militair ingrijpen en ziet evenmin een rol voor de NAVO.
  • Malaysia Airlines zal vanaf 25 juli nooit meer vliegen met vluchtnummer MH17, heeft de maatschappij vandaag bekendgemaakt.
  • We plaatsten een video in dit liveblog waarop te zien is hoe mannen op de rampplek een van de zwarte dozen in handen lijken te hebben. De authenticiteit van de beelden is niet bevestigd. Wel heeft dat rebellenleider Aleksandr Borodaj toegegeven dat zijn mensen de zwarte dozen hebben gevonden. Hij heeft beloofd de zwarte dozen te overhandigen aan de internationale luchtvaartautoriteit.
  • De Tweede Kamer wordt morgen bijgepraat. Rutte, minister Plasterk van Binnenlandse Zaken en minister Opstelten van Veiligheid en Justitie geven de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van 10.00 tot 12.00 uur een 'briefing' over de laatste stand van zaken.
  • Minister Timmermans van Buitenlandse Zaken is onderweg naar New York, waar hij de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties zal toespreken.

Twitter avatar JuurdEijsvoogel Juurd Eijsvoogel VNambassadeur NL @KvanOosterom: Aim visit: to galvanize international support for return remains victims and for international investigation

'OVSE overlegt met Volksrepubliek Donetsk over toegang rampgebied'

De OVSE, waarvan de waarnemers morgen Nederlandse forensisch experts zullen begeleiden naar het rampgebied, is nu in bespreking met de Volksrepubliek Donetsk. Dat schrijft CNN-journalist Victoria Eastwood. De strijders van die groep hebben het voor het zeggen in het rampgebied, of ten minste een deel daarvan. Ze zouden nu overleggen over de toegang tot de omgeving waar het vliegtuig neerstortte. Aan tafel in onderstaande foto onder anderen de zelf benoemde premier Aleksandr Borodaj.

Twitter avatar Vic_EastwoodCNN Victoria EastwoodCNN OSCE meeting now with Donetsk PM to discuss access 2 the site tomorrow with the Dutch forensic experts #CNN #ukraine http://t.co/6VhBJW5xuY

Snelle communicatie Kremlin

De communicatie vanuit het Kremlin lijkt ook vanavond sneller op gang te komen dan de communicatie vanuit Den Haag. Lees hier het Engelstalige persbericht over het gesprek van Poetin met Rutte.

'Toestel Defensie vertrokken'

Eerder vanavond zei premier Rutte dat vanavond een toestel van het ministerie van Defensie zou vertrekken richting Charkov. In die stad in het oosten van Oekraïne wordt een coördinatiecentrum ingericht dat alle hulpverlening afstemt. Nederland leidt de internationale coördinatie van de identificatie van slachtoffers bij de vliegramp in Oekraïne. Het transportvliegtuig zou nu zijn vertrokken.

Twitter avatar FMCnl FMCnl Netherlands Air Force Lockheed C-130H-30 Hercules G-781 as NAF20 working 128.350 MHz Dutchmil heading Charkov Ukraine #MH17

De toezeggingen van Poetin

Poetin zou onder meer volledige medewerking hebben toegezegd aan Rutte om te zorgen dat de trein met gekoelde wagons met lichamen van slachtoffers kan vertrekken uit Torez, meldt persbureau Novum. Het is nog niet duidelijk wat de bestemming zal zijn. De trein wordt beheerd door rebellen. Ook bij de overdracht van de zwarte dozen, die eveneens in handen zijn van de rebellen, beloofde Poetin medewerking.

Rutte belt met Poetin

Rutte had al aangekondigd dat hij vanavond zou bellen met de Russische president Poetin. Dat gesprek zou nu hebben plaatsgevonden. Volgens politiek verslaggever Xander van der Wulp van de NOS zou Poetin volledige medewerking hebben toegezegd aan het onderzoek dat moet plaatsvinden in het rampgebied.

Twitter avatar XandervdWulp Xander van der Wulp Poetin heeft Rutte telefonisch volledige medewerking toegezegd bij het doorlaten van de treinen met groot aantal lichamen.

Volledige toespraak Rutte

Eerder vanavond hield premier Rutte een korte persconferentie. De volledige tekst, waarin hij onder meer zei dat repatriëring van de slachtoffers topprioriteit is, is hier te vinden.

Sky News biedt excuses aan voor rommelen in spullen slachtoffers

Nieuwszender Sky News heeft zijn verontschuldigingen aangeboden voor een grote misstap van zijn verslaggever in het rampgebied, Colin Brazier. Dat meldt The Guardian. De ervaren journalist rommelde op camera door de koffer van één van de slachtoffers, met grote verontwaardiging tot gevolg.

Twitter avatar mh17news #MH17 Crash News #MH17: Murdoch owned Sky News reaches another low, as reporter Colin Brazier rummages the luggage of dead... http://t.co/3LIcCaLJgI

Twitter avatar edhoutrijk Floris @SkyHelpTeam I expect Colin Brazier to be taken off duty immediately and severely repremanded for his actions. #MH17

Twitter avatar tiestvangool Tiest van Gool Ik zag zojuist een journalist van @SkyNews, @colinbrazier door #MH17 passagier's baggage heen te graaien. Walgelijk!! #ontslaanopstaandevoet

'VN-team kon rampgebied niet bereiken'

Het is onderzoekers van de International Civil Aviation Organisation (ICAO), het luchtvaartagentschap van de Verenigde Naties, vandaag niet gelukt bij het rampgebied te geraken. Een team van de ICAO moet meehelpen met het onderzoek naar de toedracht van het ongeluk met vlucht MH17, maar kon vanwege de slechte veiligheidssituatie zijn bestemming, middenin door rebellen beheerst gebied, niet bereiken.

Het is de bedoeling dat morgenochtend de eerste Nederlandse onderzoekers reizen naar het rampgebied, dat zich uitstrekt over vele kilometers dood en destructie.

'Lichamen bewaard in temperatuur van -5'

De lichamen van de slachtoffers die zijn overgebracht naar een trein bij het station van Torez, worden bewaard in drie wagons in een temperatuur van -5 graden, liet de OVSE weten aan journalist Christopher Miller van Kyiv Post en Mashable.

Twitter avatar ChristopherJM Christopher Miller .@OSCE monitors visited cockpit debris today, say not scorched like other parts of wreckage, add that 37 bodies removed from there, inc crew

Twitter avatar ChristopherJM Christopher Miller Regarding #MH17 bodies in train cars in #Torez, @OSCE says 3 cars keeping them at -5C.

'Beelden zwarte doos dagen oud'

De videobeelden waarop te zien is dat rebellen rondlopen met wat lijkt op een zwarte doos van een vliegtuig zijn twee dagen oud, zegt BBC-journalist Fergal Keane. Rebellen beweerden de avond na de ramp al dat ze een van de zwarte dozen hadden gevonden.

Twitter avatar fergalkeane47 Fergal Keane #MH17 Reuters footage of data recorder was recorded 2 days ago. So rebels have had it since July 18.

Lees hier meer over de zwarte dozen van het vliegtuig.

'conferentie over veiligheid luchtvaart'

Tim Clark, topman bij luchtvaartmaatschappij Emirates, roept op tot een internationale bijeenkomst met andere maatschappijen over veiligheid. Hij wil dat er gezamenlijk wordt nagedacht over de implicaties van de ramp met vlucht MH17 voor vluchten boven conflictgebieden. Dat zegt hij tegenover persbureau Reuters.

'Nog veertig lichamen geborgen en verplaatst'

Het stoffelijk overschot van nog veertig slachtoffers zou zijn geborgen en zou nu onderweg zijn naar het treinstation in Torez. In totaal zouden nu 251 lichamen zijn geborgen.

Twitter avatar shelomovskiy Petr Shelomovskiy 40 more bodies of #MH17 victims were sent to #Torez train station minutes ago

Twitter avatar shelomovskiy Petr Shelomovskiy #MH17 rescue workers: 251 bodies of accident victims recovered from the crash site http://t.co/MOmAorNCFX

Kamervoorzitters tekenen condoleanceregister

De voorzitter van Tweede en de plaatsvervangend voorzitter van de Eerste Kamer tekenen morgen het condoleanceregister voor de vliegramp in Oekraïne. Ook vertegenwoordigers van verschillende politieke partijen zullen het register tekenen, na afloop van de briefing van het kabinet morgenochtend over de laatste stand van zaken over de crash. Namens D66 tekent fractievoorzitter Alexander Pechtold het register. Van GroenLinks is fractievoorzitter Bram van Ojik aanwezig.

Rutte: geen inzet NAVO of leger

Rutte ziet geen rol voor de NAVO op de plek van de ramp, zo zei hij in antwoord op persvragen. Ook op andere wijze militair ingrijpen is geen optie. "Voor het kabinet is er maar één doel, en dat is het terugkrijgen van de mensen", zei hij.

Cameron belt met Poetin

De Britse premier Cameron heeft gebeld met de Russische president Poetin.

Twitter avatar David_Cameron David Cameron I've just spoken to President Putin. I made clear he must ensure access to the crash site so the victims can have proper funerals.

The Sunday Times publiceerde eerder vandaag een vurig betoog van de premier, waarin hij Poetin opriep de steun aan rebellen te stoppen en volledig mee te werken aan het onderzoek.

De redactie van Joop vertaalde de tekst. Een fragment:

Als president Poetin zijn houding ten opzichte van Oekraïne niet wijzigt dan moeten Europa en het Westen hun houding ten opzichte van Rusland fundamenteel veranderen.

Dit gaat niet om militair ingrijpen, zonder meer. Maar het is tijd om onze macht, invloed en mogelijkheden te laten gelden."/blockquote>

Nederlands team morgen naar rampgebied

Nederlandse onderzoekers gaan morgenvroeg, begeleid door waarnemers van de OVSE, naar de plek waar vlucht MH17 neerstortte. De OVSE voert ook de onderhandelingen met separatisten over de toegang tot het rampgebied en het vervoer van de lichamen in de trein richting door Oekraïne beheerst grondgebied.

Rutte en koning bij besloten bijeenkomst

Premier Rutte zal morgen samen met koning Willem-Alexander, koningin Máxima, andere bewindslieden en mensen van slachtofferhulp aanwezig zijn bij de besloten bijeenkomst voor nabestaanden

Rutte: alle inspanningen gericht veiligstellen trein

Vandaag ontstond grote onduidelijkheid en bezorgheid over de lichamen van veel van de slachtoffers. Die zouden zijn geborgen en weggehaald door rebellen. Later bleken ze te worden bewaard in een trein met gekoelde wagons.

"Alle inspanningen zijn er nu op gericht om deze trein op Oekraïens of door Oekraïne gecontroleerd grondgebied te krijgen." De OVSE voert de onderhandelingen hierover met separatisten.

Rutte: bellen met Poetin

De regering heeft vandaag contact gehad met de Duitse bondskanselier Merkel, de Britse premier Cameron en de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry. Later vanavond belt Rutte weer met Vladimir Poetin. Gisteren liet Rutte zich na een gesprek met de Russische president in felle bewoordingen uit over het “walgelijke” en “respectloze” gedrag op de rampplek.

Rutte: coördinatiecentrum Charkov

Vanavond vertrekt een toestel van het ministerie van Defensie richting Charkov. In die stad in het oosten van Oekraïne wordt een coördinatiecentrum ingericht. Dat zei premier Mark Rutte tijdens een korte persverklaring.

Timmermans...

...is onderweg naar New York om de Verenigde Naties te woord te staan. Eerder was al een regeringsvliegtuig gespot boven Kroatië

Rutte: Wibbelink leidt team experts

Gert Wibbelink leidt het team forensisch experts in Oekraïne. Nederland krijgt de internationale coördinatie van de identificatie van slachtoffers.

Persconferentie live te volgen.

De korte persconferentie van premier Rutte gaat zo beginnen, volg het hier live

D66 wil duidelijkheid kabinet

D66 wil dat het kabinet zich uitspreekt over de vraag of de crash van het Malaysia Airlines-toestel in Oekraïne bestempeld moet worden als aanslag of ongeluk. Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma brengt de schuldvraag morgen ter sprake tijdens een briefing van het kabinet over de vliegramp (Novum)

Schiphol

Ook op Schiphol staan mensen stil bij de vliegramp. Bij de luchthaven laten mensen bloemen achter. Ze staan in de rij voor het condoleanceregister.

Twitter avatar frankkuin Frank Kuin People are laying flowers and signing books of condolence for victims of flight #MH17 at Amsterdam Schiphol airport http://t.co/ly9jkLA5Mf

NOS: Gert Wibbelink leidt onderzoek

Niet Kees van Baar, maar Gert Wibbelink gaat leiding geven aan het team forensische experts in Oekraïne. Dat meldt de NOS. Eerder meldde de nieuwsomroep nog op basis van een persconferentie van de Oekraïense vice-premier dat Kees van Baar dat zou doen, "maar dat blijkt een misverstand"

Rutte houdt om 18.45 persconferentie

Premier Rutte geeft vanaf 18.45 uur op het ministerie van Veiligheid en Justitie een korte persverklaring over de laatste ontwikkelingen. Dat meldt Rijksoverheid.

'Adjudant Marcel' roept op tot ingrijpen

Op Twitter verscheen vandaag een oproep van 'Adjudant Marcel' aan minister van Defensie Jeanine Hennis-Plasschaert.

"Geachte bewindsvrouw: wendt uw invloed aan om premier Rutte te doen besluiten a.s.a.p. Nederlandse militairen naar Oost-Oekraïne te doen afreizen en - in overleg met de legitieme autoriteiten - met alle mogelijke en daartoe geëigende middelen het initiatief te hernemen, het momentum te pakken en de slachtoffers geven waar zij recht op hebben."

Twitter avatar HoogerJ John Hoogerwaard @HoogerJ: Nederlandse militair vraagt Hennis of hij mag ingrijpen. De frustratie en onmacht zit diep. #mh17 http://t.co/HHqKMOHEfR

Eerbetoon bij AIDS-conferentie

Bij de aidsconferentie in Melbourne, Australië, waar ook een aantal slachtoffers van de vliegrampnaar op weg waren, is een eerbetoon gebracht aan de zes overleden deelnemers. Onder hen was de vermaarde onderzoekers Joep Lange. Ook activist Pim de Kuijer zat aan boord. Er werd een minuut stilte gehouden.

Toestel Air India probeerde contact te leggen

Een vliegtuig van Air India dat op nog geen 25 kilometer afstand vloog van vlucht MH17, heeft geprobeerd contact te leggen met het ramptoestel. Dat meldt de krant Times of India. De afstand van 25 kilometer zou worden afgelegd in anderhalve minuut.

Because of this closeness, the Dnipropetrovsk (local Ukrainian) air traffic controller asked the AI pilots to try and establish contact with pilots of the Malaysian aircraft who had stopped responding to its calls.

Minutes before the crash caused by a missile strike, the AI pilots had also heard the controller give the Malaysian aircraft MH17 what is called "a direct routing". This permits an aircraft to fly straight, instead of tracking the regular route which is generally a zig-zag track that goes from one ground-based navigation aid or way point to another. "Direct routing saves fuel and time and is preferred by pilots. In this case, it proved fatal," said an airline source.

'Kees van Baar leidt team forensisch experts'

De Nederlander die de internationale forensisch experts in Oekraïne gaat leiden is Kees van Baar. Dat meldt de NOS. Zijn team gaat de slachtoffers van de vliegramp identificeren. De experts zijn nu in Charkov.

Kees van Baar is de Nederlandse ambassadeur in Zuid-Soedan.

Het rampgebied

Het rampgebied is de afgelopen dagen bezocht door vier groepen mensen:
- rebellen
- omwonenden
- OVSE-waarnemers
- journalisten

Journalisten melden dat er vandaag minder rebellen waren, maar dat het gebied zo druk wordt bezocht dat het een toeristische attractie lijkt.

Twitter avatar bishopk Kevin Bishop #MH17 crash site becoming a tourist attraction. Local residents walking around debris, taking photos http://t.co/Comkx92ov0

Twitter avatar maxseddon max seddon Journalists wandering amid the debris filing standups. This is why some people don't like us. #MH17 http://t.co/y3onrQEcpU

Soms leggen bezoekers ook bloemen neer. En knuffels, speelgoed en kaarsen. De vraag is of dat gewenst is, gezien het onafhankelijk onderzoek in het rampgebied nog niet eens begonnen is en er grote zorgen zijn over de integriteit van het plaats delict.
Twitter avatar NoahSneider Noah Sneider Locals from nearby villages have laid flowers at the #MH17 site. In the background, bodies being collected & bagged. http://t.co/R9amijGIoX

Paul Sonne van The Wall Street Journal merkt op dat de situatie nu wellicht veiliger is voor de onafhankelijke onderzoekers, nu de rebellen zich lijken terug te trekken.
Twitter avatar PaulSonne Paul Sonne Went to three crash sites today. Saw only one rebel the entire time with a gun. Seems as if it would be fine for int'l investigators to come

Een overzicht

Wie vanochtend het laatste nieuws over de vliegramp las of hoorde, zal zijn geschrokken. “Lichamen van slachtoffers vliegramp door rebellen overgebracht naar onbekende locatie”, was de strekking van de berichten. Maar er zou juist ook sprake zijn van een akkoord tussen rebellen en regering, waarbij de separatisten de slachtoffers in koelwagens het gebied uit zouden halen, onder toeziend oog van OVSE-waarnemers. Inmiddels is de locatie van de lichamen duidelijk geworden en lijkt er inderdaad sprake van een akkoord. Dit zijn de laatste berichten, met daarbij gelijk een disclaimer: het is door de situatie in het rampgebied moeilijk om uitspraken van individuen en verklaringen van instanties (ook de officiële) te verifiëren. Tussen rebellen en regering woedt een propagandaoorlog, en van beide kanten worden constant tegenstrijdige berichten de wereld in geholpen.

  • De lichamen van slachtoffers die tot nu toe waren geborgen, worden bewaard in gekoelde treinwagons op het station van Torez, een stadje zo'n vijftien kilometer van de rampplek.
  • Er zijn OVSE-waarnemers langs geweest, maar die zeiden dat ze de lichamen niet konden tellen of identificeren. Daarvoor was speciale apparatuur nodig. Ze vertrokken weer.
  • Een woordvoerder van de OVSE zei tegenover RTL-verslaggever Koen de Regt dat de treinen waar de lichamen nu in liggen, onder beheer zijn van de separatisten.
  • Guardian-correspondent Shaun Walker sprak met de machinisten. Die wisten niet waar ze met de trein heen zouden gaan.
  • Zelfs de rebellen van de Volksrepubliek Donetsk spreken elkaar tegen. De een zegt dat de lichamen worden overgebracht naar Charkov, een stad in Oost-Oekraïne waar de regering de macht in handen heeft. Maar ‘premier’ Borodaj van de Volksrepubliek zou tegenover Christopher Miller van de Kyiv Post en Mashable hebben gezegd dat de trein in Torez blijft tot internationale onderzoekers zijn gearriveerd. Er zijn ook al berichten geweest dat de lichamen naar Donetsk of zelfs havenstad Marioepol zouden worden overgebracht.

Verder nog het volgende:

  • Malaysia Airlines zal vanaf 25 juli nooit meer vliegen met vluchtnummer MH17, heeft de maatschappij vandaag bekendgemaakt.
  • Een Nederlander leidt technische commissie bij onderzoek naar de ramp
  • Vanuit Franse, Duitse en Britse hoek is er druk op de Russische president Vladimir Poetin gelegd. Hij moet ervoor zorgen dat de separatisten in het oosten van Oekraïne de onderzoekers en waarnemers vrije toegang geven tot de rampplek.
  • We plaatsten een video in dit liveblog waarop te zien is hoe mannen op de rampplek een van de zwarte dozen in handen lijken te hebben. Weer een disclaimer: het gaat hier om beelden waarvan de authenticiteit niet direct bevestigd kan worden. Wel is het zo dat rebellenleider Aleksandr Borodaj heeft toegegeven dat zijn mensen de zwarte dozen hebben gevonden. Hij heeft beloofd dat de zwarte dozen worden overhandigd aan de internationale luchtvaartautoriteit.
  • De Tweede Kamer wordt morgen bijgepraat over de vliegtuigcrash. Premier Rutte, minister Plasterk van Binnenlandse Zaken en minister Opstelten van Veiligheid en Justitie geven de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van10.00 tot 12.00 uur een 'briefing' over de laatste stand van zaken. Minister Timmermans van Buitenlandse Zaken kwam gisteren terug uit Kiev, maar is afwezig "wegens dwingend buitenlands werkbezoek". De oppositie lijkt overigens niet van plan in deze zwarte tijden felle oppositie te voeren.

'Nog 27 lichamen gevonden op rampplek'

Er zijn nog eens 27 lichamen gevonden op de rampplek, meldt de Oekraïense vicepremier Groysman op een persconferentie. 192 van de 298 lichamen zijn volgens hem overgebracht naar gekoelde treinwagons in Torez.

Twitter avatar ChristopherJM Christopher Miller DNR leader Borodai says bodies of #MH17 will remain in refrigerated train cars at #Torez station until "experts" arrive to inspect.

Volgens bronnen bij de Oekraïense regering worden de lichamen uiteindelijk overgebracht naar de stad Charkov, die in handen van de regering is. Maar andere berichten spreken over een mortuarium in Donetsk.

Kerry: luchtafweergeschut komt uit Rusland

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, John Kerry, zegt in een interview met CNN dat het duidelijk is dat het luchtafweergeschut waarmee de MH17 is neergeschoten, door Rusland in handen is gekomen van de separatisten.

John Kerry

Indrukwekkende necrologie

Propria Cures publiceerde een indrukwekkende necrologie over Laurens, een van de slachtoffers van MH17, die tot vorig jaar nog in de redactie van het satirische studentenblad zat.

"Voor mensen die Laurens kenden was het geen verrassing dat er een luchtdoelraket aan te pas moest komen om dat machtige lijf van hem tot stilstand te brengen."

'Nederlander leidt onderzoekscommissie naar ramp'

NOS-verslaggever Gert-Jan Dennekamp:

Twitter avatar gjdennekamp Gert-Jan Dennekamp Nederlander leidt technische commissie bij onderzoek naar de ramp

Separatistenleider: zwarte dozen worden overhandigd

Aleksandr Borodaj, de Oekraïense rebellenleider, zegt dat zijn mensen de zwarte dozen hebben gevonden. Borodaj belooft dat de zwarte dozen worden overhandigd aan de internationale luchtvaartautoriteit, meldt persbureau AP.

Journalist Harriet Salem meldt:

Twitter avatar HarrietSalem Harriet Salem Borodai: DNR have what they think are black boxes. Being kept in a "safe place" in #Donetsk & will be handed over to international experts.

Twitter avatar HarrietSalem Harriet Salem Borodai: Bodies from #MH17 crash site removed as inhumane to leave in field, but will stay in Torez until international experts arrive.

NOS-verslaggever Gert-Jan Dennekamp:
Twitter avatar gjdennekamp Gert-Jan Dennekamp Borodai:Lichamen blijven in trein en in Torez tot int. expert arriveren. Eerder vandaag is dit ook tegen OVSE gezegd.

Kamer wordt morgen bijgepraat over vliegramp

De Tweede Kamer wordt morgen bijgepraat over de vliegtuigcrash. Premier Rutte, minister Plasterk van Binnenlandse Zaken en minister Opstelten van Veiligheid en Justitie geven de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van 10.00 tot 12.00 uur een 'briefing' over de laatste stand van zaken. Minister Timmermans van Buitenlandse Zaken is afwezig "wegens dwingend buitenlands werkbezoek".

Gezien de omvang van de ramp vindt de Kamer het gepast zich terughoudend op te stellen. Het overleg krijgt daarom de vorm van een openbare briefing. Het kabinet geeft de laatste stand van zaken. De Kamer heeft geen inbreng, maar kan wel vragen stellen.

Oppositiepartij CDA laat nadrukkelijk weten dat het op dit moment niet gepast is een harde oppositietoon op te zetten. In het overleg moet eerst duidelijk worden welke maatregelen het kabinet tot nu toe heeft genomen en welke maatregelen het nog wil nemen. Voorop staat de repatriëring van de slachtoffers en het instellen van een internationaal, onafhankelijk onderzoek.

Het overleg is mede ingegeven door een overleg dat dinsdag wordt gehouden in Brussel. Daar komt de raad van ministers van Buitenlandse Zaken van de Europese Unie bijeen. Het EU-overleg stond al op de agenda, maar krijgt door de recente vliegramp boven Oekraïne een totaal ander karakter.

Mogelijk wordt de briefing later die week voortgezet in een regulier debat. (Novum)

tweede kamer

'Boycot het WK 2018 in Rusland'

Trainer en oud-voetballer John van 't Schip roept de KNVB, FIFA en regering op om het WK van 2018 in Rusland te boycotten:

Twitter avatar johnvantschip7 john van't schip Ik zeg oproep aan @KNVB Ned. Regering en #FIFA om #WK2018 in Rusland te #boycotten!! #MH017

WK

Vurig betoog Cameron: het moet ophouden

Foto AFP / Georges Gobet

 

Poetin moet de steun aan rebellen stoppen en volledig meewerken aan onderzoek anders komt het niet meer goed tussen het Westen en het Kremlin. Dat is de boodschap van David Cameron in zijn betoog dat vandaag gepubliceerd werd in The Sunday Times.

De redactie van Joop vertaalde de tekst. Een fragment:

"Eloquente bewoordingen en nette communiqués zijn geen vervanging voor echte actie. De wapens en strijders die over de grens tussen Rusland en oostelijk Oekraïne worden geloodst, de steun aan de milities, de halve waarheden, het gebral, de vertragingen. Het moet ophouden.

Sommige internationale crises zijn onoplosbaar. Deze niet. Als Vladimir Poetin zijn steun aan de strijders in oostelijk Oekraïne stopt en Oekraïense autoriteiten toestaat de orde te herstellen dan kan deze crisis ten einde worden gebracht. Natuurlijk moet er gepaste bescherming zijn voor de Russisch sprekende minderheden. Dat zijn zaken die aangepakt kunnen worden. Maar de alles overstijgende noodzaak is dat Rusland zijn steun aan de gewelddadige separatisten stopzet.

Als president Poetin zijn houding ten opzichte van Oekraïne niet wijzigt dan moeten Europa en het Westen hun houding ten opzichte van Rusland fundamenteel veranderen.

Dit gaat niet om militair ingrijpen, zonder meer. Maar het is tijd om onze macht, invloed en mogelijkheden te laten gelden."

David Cameron

Video: zwarte doos op rampplek

We plaatsten al een screenshot van een video waarop te zien zou zijn hoe mannen op de rampplek een van de zwarte dozen in handen hebben. Nu hebben we ook de video gevonden. Nogmaals een disclaimer: het gaat hier, zoals vaker rond deze ramp, om beelden waarvan de authenticiteit nu nog niet bevestigd kan worden.

Zwarte dozen

Zijn ze gevonden of niet? Eerst was er de claim van een rebel die zichzelf "Novorossiya" (nieuw Rusland) zou noemen dat de zwarte dozen naar Donetsk zijn gebracht, nu is er ook een separatistenleider die volgens persbureau Reuters zegt dat er delen zijn gevonden van wat "vermoedelijk" zwarte dozen zijn. Ze zijn onder controle van de separatisten en zijn naar Donetsk gebracht, zegt ook hij.

Druk van Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië

Vanuit Franse, Duitse en Britse hoek is er druk op de Russische president Vladimir Poetin gelegd. Hij moet ervoor zorgen dat de separatisten in het oosten van Oekraïne de onderzoekers en waarnemers vrije toegang geven tot de rampplek.

"Als Rusland niet onmiddellijk de benodigde maatregelen neemt, zal de EU reageren in de bijeenkomst van de Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen, die dinsdag plaatsvindt," zei het Elysée in een verklaring vandaag volgens Reuters.

Waar gaan de lichamen heen?

Waar worden de lichamen naartoe gebracht? Lees ons hele artikel.

In de trein naar Charkov

Onze correspondent Roeland Termote is onderweg naar Charkov, de stad in het noordoosten van Oekraïne waarvan wordt gezegd dat daar de lichamen heen zullen gaan.

Twitter avatar RoelandTermote Roeland Termote Comfy Euro 2012 train to Kharkiv. http://t.co/KnZr3XaiY6

En nu CNN over zwarte dozen

Momenteel gaat het bericht rond dat CNN beelden zou hebben van een man die een van de zwarte dozen in handen heeft. Hieronder een screenshot. Wederom een disclaimer: CNN zond eerder al beelden uit die volgens de zender van het brandende vliegtuig in de lucht zouden zijn, maar dat bleek een oude video.

Twitter avatar CNNJason Jason Morrell #Breaking @CNN has just received video of #MH17 black box in #Ukraine. More at 7am ET @NewDay http://t.co/WPY2VZ9BPs

'Uitgelekt gesprek rebellen over zwarte dozen'

Weer een opname van wat een gesprek zou moeten zijn tussen separatisten. Daaruit zou volgens de vertaling in het filmpje blijken dat Moskou erg geïnteresseerd zou zijn in de zwarte dozen en dat die niet in handen van de OVSE-waarnemers moesten komen. Let wel, wederom: de bron is wederom vaag, het filmpje werd onder andere getweet door het pro-Oekraïense Euromaidan-account. We hebben hier te maken met een propagandaoorlog.

Twitter avatar euromaidan ЄВРОМАЙДАН #BREAKING: INTERCEPTED CONVERSATION: ProRussian terrorists talking about "black boxes". (ENG SUBS) http://t.co/T4G4Azhm2g #MH17 #Boeing777

'Rebel: zwarte dozen naar Donetsk'

Een pro-Russische separatist genaamd "Novorossiya" zou volgens persbureau Reuters op Twitter hebben gezet dat de zwarte dozen van het toestel naar Donetsk zijn gebracht. Let wel: dit is onbevestigd nieuws, zoals dat geldt voor veel zaken rond deze ramp. Veel zaken zijn in nevelen gehuld.

Een rebellenwoordvoerder kon geen commentaar geven, schrijft Reuters.

Foto: bloemen en knuffels op rampplek

Inwoners uit de gebied rond de rampplek brengen bloemen en knuffels:"

Twitter avatar v_solohub Volodymyr Solohub Locals bring flowers to #MalaysiaAirlines crash site, children - toys in memory of 80 children on #MH17 #ukrainecrash http://t.co/4pphdAadp8

Twitterlijst met aanwezige verslaggevers

Voor wie net als wij Twitter nauwlettend in de gaten houden voor ontwikkelingen rond de ramp, is er een heel handig Twitterlijstje met aanwezige verslaggevers, met dank aan @bertine83.

'OVSE krijgt meer ruimte op rampplek'

BBC-correspondent Fergal Keane, een van de journalisten aanwezig op de rampplek, valt het op dat de OVSE-waarnemers niet langer worden tegengewerkt door de aanwezige separatisten.

Twitter avatar fergalkeane47 Fergal Keane #MH17 Can see no repeat of yday and day before obstruction of OSCE.Local militia withdrawn it appears.

Twitter avatar fergalkeane47 Fergal Keane #MH17 OSCE being escorted by Berkut-ex riot police.More discipline and organisation now.

Twitter avatar fergalkeane47 Fergal Keane #MH17 but vital to stress OSCE not crash investigators.Cooperation today may be consequence of int pressure.

Onderweg naar Charkov?

Verschillende journalisten melden nu dat de separatisten hebben gezegd dat de wagons naar Charkov zullen vertrekken, iets wat twee dagen geleden al in eerste instantie was gemeld.

Twitter avatar RoelandTermote Roeland Termote @nazaninemoshiri: DPR tells Al jazeera 186 bodies ready to head to Kharkiv. But where are the remaining corpses? #mh17

Twitter avatar WaterdrinkerP Pieter Waterdrinker Volksrepubliek Donetsk bevestigt nu dat lichamen inderdaad op weg zijn naar Charkov...

Een van de vele vragen die nu nog overblijven: als de OVSE het over 169 lichamen heeft, en er eerder werd gesproken over aantallen om en nabij de 180, waar zijn de andere lichamen dan?

RTL spreekt met OVSE

RTL-verslaggever Koen de Regt sprak zojuist met een woordvoerder van de OVSE-waarnemers, die de treinwagons op het station bezochten, maar weer vertrokken:

Twitter avatar koenderegt Koen de Regt Woordvoerder OSCE nu aan de telefoon. De treinen waar de lichamen nu in liggen, zijn onder beheer van de seperatisten.

Twitter avatar koenderegt Koen de Regt OSCE heeft het niet kunnen controleren, maar er zouden 169 lichamen in liggen. De wagons zijn gekoeld, maar "stank is ondraaglijk."

Twitter avatar koenderegt Koen de Regt OSCE "heeft de indruk" dat de seperatisten bereid zijn om de wagons over te dragen aan internationale experts. "Bijv. Nederland & Maleisië."

Twitter avatar koenderegt Koen de Regt OSCE waarnemers worden continu begeleid door bewapende seperatisten.

'Bewijs verstoppen'

Andrij Lisenko, woordvoerder voor de veiligheidsraad van Oekraïne, zegt dat de pro-Russische separatisten in het rampgebied er alles aan doen om bewijs dat Russische raketten MH17 hebben neergehaald te verdoezelen, meldt persbureau Reuters.

Malaysia Airlines schrapt vluchtnummer

Malaysia Airlines zal vanaf 25 juli nooit meer vliegen met vluchtnummer MH17, heeft de maatschappij vandaag bekendgemaakt:

Twitter avatar MAS Malaysia Airlines We are retiring the MH17 flight number from 25 July out of respect for the crew and passengers - http://t.co/HUIWQXl7dx

Samenvatting: de lichamen

Er is een hoop onduidelijkheid over wat er met de lichamen gebeurt, waar ze zijn en waar ze naartoe gaan straks. Dit zijn een paar dingen die concreter lijken geworden, dankzij correspondenten ter plekke (@maxseddon, @shaunwalker, @paulsonne):

  • Allereerst meldde de vicepremier van Oekraïne vandaag dat er een akkoord zou zijn met de rebellen over de berging van de lichamen van vlucht MH17
  • Niet veel later meldt, wederom, Oekraïne dat de rebellen in het rampgebied de lichamen allemaal hebben meegenomen, en wel naar een onbekende plek. Onder anderen journalisten van persbureau AP en getuigen van persbureau Reuters zeiden dat er geen lichamen meer lagen op de plek van de ramp
  • Vervolgens wordt dankzij aanwezige correspondenten duidelijk dat de lichamen in gekoelde treinwagons op het station van Torez, een stadje zo'n vijftien kilometer van de rampplek:
  • Er zijn OVSE-waarnemers langs geweest, maar die zeiden dat ze de lichamen niet konden tellen of identificeren. Daarvoor was speciale apparatuur nodig. Ze vertrokken weer.
  • Nu zijn er alleen nog journalisten over op het station. Guardian-correspondent Shaun Walker sprak met de machinisten. Die wisten niet waar ze met de trein heen zouden gaan.

'Geen idee waar de lichaam naartoe gaan'

De machinisten van de trein hebben zelf geen idee waar ze naartoe gaan, tweet Walker:

Twitter avatar shaunwalker7 Shaun Walker These are the train drivers. They told me they have no idea where they will be driving the train with MH17 bodies http://t.co/nqCPN3virk

Foto: de trein, nu verlaten

Wederom een foto van The Guardian-correspondent Shaun Walker:

Twitter avatar shaunwalker7 Shaun Walker The train with MH17 bodies. Surreally deserted. Suspect there will be 600 journalists here in about ten minutes... http://t.co/wOmjgmJcuf

OVSE: speciale middelen nodig

De waarnemers van de OVSE hebben de wagons geïnspecteerd, maar een telling van de lichamen is zonder speciale uitrusting onmogelijk, schrijft The Guardian-correspondent Shaun Walker op Twitter. Ze zijn inmiddels vertrokken vanaf het station van Torez, waar de treinwagons staan:

Twitter avatar shaunwalker7 Shaun Walker The OSCE have inspected the wagons but have left the scene without counting the bodies - "impossible without special equipment".

Twitter avatar shaunwalker7 Shaun Walker MH17 bodies - an unverifiable number - are being held in refrigerated wagons at Torez station. The stench is unbearable. Lots of armed men.

Twitter avatar shaunwalker7 Shaun Walker The OSCE have gone, with them the gunmen. It's just me, @maxseddon & @PaulSonne on deserted platform with train with MH17 bodies. Surreal.

In trein, wachtend op experts

Volgens CNN-anchor Chris Cuomo liggen de lichamen opgeslagen in een trein en is het wachten op de internationale experts. De OVSE-waarnemers kunnen ze niet tellen of identificeren:

Twitter avatar ChrisCuomo Chris Cuomo Bodies from #mh17 in meat car on a train where they will be kept waiting for int'l experts. No count or id possible by OSCE monitors

Koeltreinstellen

Paul Sonne, correspondent voor The Wall Street Journal en aanwezig op de rampplek, tweet net een foto en zegt dat de lichamen in deze koeltreinstellen zijn gelegd:

Twitter avatar PaulSonne Paul Sonne Bodies being loaded into these refrigerated rail cars in city of Torez. #MH17 http://t.co/nr97W4AfOo

Lees het verslag van fotograaf Pierre Crom ter plaatse

Fotograaf Pierre Crom was in Donetsk toen het nieuws van de crash kwam. Twee uur later was hij op de plaats van de ramp en schreef hij een eerste verslag. Lees hier hoe hij de dag van gisteren heeft ervaren.

Groot-Brittannië dringt bij EU aan op verdere sancties tegen Rusland

Groot-Brittannië streeft ernaar om de Europese Unie ervan te overtuigen dat verdere sancties tegen Rusland opgelegd moeten worden, tenzij Rusland van positie verandert. Dat schrijft Reuters.

Oekraïne: lichamen zijn onder dwang aan separatisten overgedragen

De Oekraïense regering meldt volgens persbureau Reuters dat alle lichamen van de plaats van de vliegramp door separatisten naar een onbekende locatie zijn overgebracht. Spoorwegmedewerkers meldden vanochtend tegenover Reuters dat de lichamen in koelwagens zijn gelegd. In totaal zijn er nu 198 lichamen gevonden.

Een woordvoerder van de Oekraïense regering meldt dat reddingswerkers onder dwang aan het werk waren, en werden gedwongen de lichamen aan de sepataristen over te dragen. De overheid heeft geen idee waar de lichamen mee naar toe zijn genomen. Eerder op de ochtend sprak Oekraïne nog over een akkoord tussen de separatisten en de overheid. De separatisten zouden Oekraïense onderzoekers toestaan de lichamen van de slachtoffers in koelwagens het gebied uit te halen, onder toeziend oog van OVSE-waarnemers.

Oekraïne: Rusland heeft Oekraïense posten beschoten

In een verklaring stelt het Oekraïense leger dat Rusland vannacht twee maal vanaf Russisch grondgebied Oekraïense posten heeft beschoten. Rond middernacht en rond twee uur vannacht zouden mortieraanvallen hebben plaatsgevonden volgens het leger.

Dat schrijft persbureau Reuters. Onduidelijk is of dit nabij het rampgebied plaats zou hebben gevonden of dat er gewonden zijn gevallen.

Australische premier herdenkt slachtoffers

Aan boord van vlucht MH17 zaten 28 Australiërs. Vannacht zijn zij herdacht in de St Mary Kathedraal in Sydney. Daarbij waren premier Tony Abbott en zijn echtgenote aanwezig. Vrijdag al legde Abbott een link met de separatisten en de Russische bemoeienis bij hun strijd.

De Australische premier Tony Abbott met zijn vrouw in de St. Mary kathedraal in Sydney. Foto EPA

 

NYT-columnist: Neerhalen MH17 is een oorlogsdaad

Roger Cohen, journalist en columnist voor de New York Times, noemt het neerhalen van MH17 op Twitter 'een oorlogsdaad', en vindt dat Nederland de rampplek veilig moet stellen, de plek waar het Nederlandse volk 'zelfs na de dood bezoedeld wordt':

Twitter avatar NYTimesCohen Roger Cohen Downing Flight 17 is act of war. Dutch special forces, backed by NATO, should secure site where their citizens being defiled even in death.

Daarnaast bekritiseert hij de passiviteit van de Nederlandse regering:

Twitter avatar NYTimesCohen Roger Cohen Is this Srebrenica syndrome or what? Can't believe passivity of Dutch whose citizens slaughtered. History there to be learned from.

Oekraïense vice-premier: akkoord met Oekraïne over verwijderen lichamen

De Oekraïense vicepremier Vladimir Groisman heeft bekendgemaakt dat de separatisten Oekraïense onderzoekers toestaan de lichamen van de slachtoffers in koelwagens het gebied uit te halen, onder toeziend oog van OVSE-waarnemers, meldt persbureau AP. Groisman laat daarnaast weten dat zeker 192 lichamen van de rampplek zijn verwijderd.

Gisteren gingen berichten over hoe lijken in de zon lagen te ontbinden de wereld over, wat leidde tot massale kritiek. Rutte sprak zijn walging uit en riep op om ervoor te zorgen dat de lichamen zo snel mogelijk geborgen konden worden. Hij kreeg hierbij veel bijval van zijn Amerikaanse en Europese ambtgenoten.

Al Jazeera-journaliste Nazanine Moshiri is op de plek van de ramp aanwezig, en heeft ter plaatse begrepen dat bijna alle lichamen inmiddels zijn afgevoerd. Enkelen worden nog vermist. Het is nog steeds niet duidelijk waar de lichamen naartoe zijn gebracht, mogelijk naar een mortuarium in Donetsk. Mijnwerkers uit de buurt helpen mee met de zoektocht.

Twitter avatar nazaninemoshiri Nazanine Moshiri Coal miners volunteering about to start their search in surrounding fields. Bodies still missing. Search area 10km. http://t.co/c1ASe0fTdO

Oekraïne: we hebben bewijs van schuld Rusland

Oekraïne zegt over overtuigend bewijs te beschikken dat Rusland een doorslaggevende rol speelde bij het neerhalen van vlucht MH17. De NOS meldt dit op basis van de Oekraïense contraspionage Vitali Najda. Kiev heeft bewijs dat er drie BUK-raketten Oekraïne via Rusland binnenkwamen, en drie militairen die weten hoe deze afgevuurd moeten worden, aldus Najda.

Rebellen: rampplek is veilig als Kiev instemt met wapenstilstand

De pro-Russische separatisten die het gebied waar de Boeing 777 neerstortte in handen hebben, verklaren dat ze 'de veiligheid van internationale waarnemers in het rampgebied garanderen als Kiev instemt met een wapenstilstand'. Dat verklaarde een van de rebellenleiders tegenover persbureau AFP:

"We zullen zorg dragen voor de veiligheid van de internationale waarnemers die de rampplek onderzoeken als Oekraïne instemt met een staakt-het-vuren. We nodigen Kiev uit om onmiddellijk een overeenkomst aan te gaan, die in ieder geldt tot het onderzoek naar de vliegramp is afgerond."

Het belangrijkste nieuws van gisteravond en vannacht

  •  Een Nederlands onderzoeksteam is momenteel onderweg naar de rampplek.
  •  Minister Timmermans is weer teruggekeerd uit Kiev. "De berging van de lichamen is op dit moment onze eerste prioriteit en gezien de omstandigheden tegelijkertijd een enorme uitdaging" zo verklaarde hij na afloop van zijn bezoek.
  • Ongeveer 190 lichamen zouden inmiddels zijn afgevoerd naar een mortuarium, meldde internationale persbureaus gisteravond. Onduidelijk is door wie en waarheen. Mogelijk zijn de lichamen naar mortuaria in Donetsk gebracht.
  •  Malaysia Airlines liet gisteravond weten voorlopig nog geen nabestaanden naar Oekraïne te vliegen. De zorgen om de veiligheidssituatie in het land zijn nog te groot. Het gebied wordt gecontroleerd door pro-Russische separatisten, die volledige toegang tot de rampplek belemmeren.
  • Waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) doorzochten gisteren behoedzaam het rampgebied op zoek naar lichamen en voor onderzoek naar de toedracht van de ramp. Waar het team eergisteren slechts toegang kreeg tot een gebied van 200 meter, in plaats van de afgesproken 2 kilometer kreeg het gisteren iets meer ruimte, maar nog geen volledige toegang. De OVSE-waarnemers waren geen getuige van diefstal, maar journalisten ter plaatse melden dat er op grote schaal geplunderd is.
  • Premier Mark Rutte uitte gisteren tijdens een persconferentie in Den Haag harde taal richting Poetin. Hij zei geschokt te zijn door het “walgelijke” en “respectloze” gedrag op de rampplek.

VVD en PvdA mogelijk eerder terug van reces

Een deel van de Tweede Kamer komt mogelijk toch eerder terug van reces. Het lijkt er volgens Kamerlid Louis Bontes (VNL) op dat VVD en PvdA nader geïnformeerd willen worden over de vliegramp in Oekraïne.

Minister Timmermans en minister Opstelten gaan daar vermoedelijk maandag over praten, volgens persbureau Novum. Bontes vroeg direct na de crash al aan Kamervoorzitter Van Miltenburg om de Kamer terug te roepen van reces.

Timmermans weer teruggekeerd

Minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans (PvdA) is gisteravond teruggekeerd uit Oekraïne, schrijft de NOS. Volgens het ministerie heeft hij “gedaan wat hij kon doen en heeft gesproken met wie hij wilde spreken.”

Timmermans vertrok vrijdagavond met een team van forensische onderzoekers, een officier van justitie en leden van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Het Nederlandse onderzoeksteam is inmiddels op weg naar de rampplek.

Donderdagmiddag stortte een toestel van Malaysia Airlines dat was vertrokken van Schiphol neer bij de grens tussen Oekraïne en Rusland. Alle inzittenden, onder wie 193 Nederlanders, kwamen om. Het toestel werd hoogstwaarschijnlijk uit de lucht geschoten. Ook vandaag houden we de laatste ontwikkelingen bij in een liveblog. De ontwikkelingen van gisteren zijn hier terug te lezen.