De Oekraïne-crisis is nu een probleem van de hele wereld

Westerse leiders vrezen escalatie van het conflict in Oekraïne en kijken kritisch naar Moskou. Vanuit Moskou geeft Poetin juist Kiev de schuld.De vraag is of hij de separatisten nog in toom kan houden.

Binnen een paar uur werd de vliegramp boven Donetsk op het hoogste niveau gepolitiseerd en verdween het officiële medeleven al naar de achtergrond.

In de nacht na de vliegramp gaf president Vladimir Poetin van Rusland zijn kijk op het ongeluk. „Ongetwijfeld draagt de staat, boven wiens territorium dit gebeurde, de verantwoordelijkheid voor deze vreselijke tragedie. Deze tragedie zou niet zijn gebeurd als er op de grond vrede was geweest, als de oorlogshandelingen in het zuidoosten van Oekraïne niet zouden zijn hervat”, aldus Poetin die aankondigde dat Rusland alles zal doen om een „objectief beeld van de catastrofe” te krijgen.

Op dat moment wist het Kremlin al dat de pro-Russische separatisten van de ‘Volksrepubliek Donetsk’, waar het vliegtuig bij het plaatsje Thorez was neergestort, de eerste zwarte doos hadden gevonden en alleen bereid waren die aan Moskou over te dragen. En dus niet aan de autoriteiten in Kiev of aan internationale luchtvaart- of onderzoeksorganen.

De Oekraïense president Petro Porosjenko had toen al enige uren eerder vastgesteld dat de ramp een „terreurdaad” was. Volgens de Oekraïense staatsveiligheidsdienst SBOe zouden de separatisten er de hand in hebben gehad. In de loop van de avond verspreidde de SBOe via internet de tekst van een kennelijk afgeluisterd telefoongesprek tussen de rebellenleider op de grond en zijn ‘curator’ bij de Russische militaire inlichtingendienst GROe.

Ze wisten dat ze fout zaten

Uit het gesprek tussen de rebellenleider en de Russische inlichtingendienst, waarvan de authenticiteit nog niet is vastgesteld, zou blijken dat de separatisten er snel na de ramp achter waren gekomen dat ze een fout gemaakt hadden. Er was geen transportvliegtuig Antonov-26 neergehaald, maar een burgervliegtuig met Indonesische studenten, zo dachten ze. Hun gesprek was doorspekt met gevloek. Bijna tegelijkertijd had militair commandant van de rebellen Igor Strelkov via een ‘communiqué’ laten weten dat er op nagenoeg dezelfde plek in de Donbass een vrachttoestel van de Oekraïense luchtmacht was neergeschoten.

Porosjenko zelf had toen de Oekraïense Nationale Veiligheids- en Verdedigingsraad al in spoedberaad bijeen geroepen en kondigde vervolgens aan dat hij de ‘antiterroristische operatie’ anders zou aanpakken. Tot eergisteren had Kiev het tegenoffensief niet als een oorlog opgevat.

In de VS reageerde Barack Obama aanvankelijk terughoudender. Maar op de achtergrond werd in de Washington wel degelijk een eerste antwoord op de schuldvraag gegeven: de Boeing zou vanaf de grond door een raket zijn neergeschoten. En wel door systeem ‘Boek’, waarover alleen de Russische én Oekraïense krijgsmacht beschikken. Obama wees er gisteravond op dat zonder steun van Moskou de separatisten dit soort wapens nooit zouden kunnen hebben.

Uitsluitsel over de toedracht is cruciaal. Want nu al staat vast: een verdere en ingrijpende internationalisering van de Oekraïense crisis is met de vliegramp onafwendbaar geworden. De argumentatie van Poetin, die de verantwoordelijkheid bij Oekraïne legt, wordt minder geloofwaardig als overtuigend kan worden vastgesteld dat het passagiersvliegtuig is neergehaald door de milities van de pro-Russische Volksrepubliek Donetsk.

Internationaal is dan de hoofdvraag of Poetin nog wel greep heeft op de rebellen, of dat de separatistische milities zich zijn gaan gedragen als tovenaarsleerlingen.

De rebellen varen een eigen koers

De afgelopen weken waren er al talrijke signalen dat de rebellen steeds meer hun eigen gang gingen. De lokale leiders moesten op enkele cruciale posten plaatsmaken voor mannen uit Rusland zelf. Zo greep de radicale, uit Moskou afkomstige journalist/activist Aleksandr Borodaj in Donetsk de macht als premier. Hij werd bijgestaan door de militaire commandant Igor Strelkov van Slavjansk, het allereerste separatistische bolwerk in de Donbass dat symbool stond voor de afscheidingsbeweging.

Onder druk van het ‘antiterroristische’ offensief had Strelkov deze stad ongeveer twee weken geleden moeten opgeven. Strelkov, net als Borodaj een Moskoviet, week met zijn mannen uit naar Donetsk: om er zijn troepen te hergroeperen en zich, in de woorden van Borodaj, op een „partizanenoorlog” voor te bereiden.

Sindsdien kregen de rebellen steeds zwaardere wapens in handen. Ze kregen de beschikking over meerdere tanks die volgens Oekraïense media in colonne vanaf de Russische grens bij Loegansk werden aangevoerd en in Donetsk strategische posities innamen. Ook het luchtafweergeschut van de rebellen, die medio juni al een vrachtvliegtuig van de Oekraïense krijgsmacht bij de industriestad Loegansk uit de lucht hadden geschoten, werd versterkt. Eind juni meldde het Russische semi-staatspersbureau Itar/Tass zelfs dat de ‘Landstormers’ van de Volksrepubliek Donetsk een raketinstallatie van het type ‘Boek’ hadden buitgemaakt.

Leverde Rusland de wapens?

Onduidelijk is in welke mate het Kremlin in deze materiële versterking van de rebellen de hand heeft gehad. Sinds de overtuigende overwinning van Porosjenko bij de presidentsverkiezingen van 25 mei laveert Poetin behoedzaam. Hij geeft de pro-Russische rebellen politieke dekking maar sluit zich niet af voor een dialoog.

Zijn weigering om openlijk militair in te grijpen in de Donbass is hem in radicaal linkse en rechtse kringen op kritiek komen te staan. Igor Strelkov heeft Poetin meerdere keren opgeroepen tot directe steun. Vlak voor hij Slavjansk moest ontruimen deed hij dat voor het laatst.

Sinds donderdag staat Poetin voor een dilemma. Gaat hij voort op de dubbelzinnige koers om de rebellen wel politiek te steunen maar ook de indruk te wekken dat hij niets over hun oorlogsvoering heeft te zeggen? Of onderkent ook hij dat de vliegramp een keerpunt in het conflict is en Rusland nu eieren voor zijn geld moet kiezen? In het verlengde daarvan moet hij zich afvragen of hij in Rusland zelf voldoende maatschappelijk draagvlak heeft voor de harde politiek die hij bedrijft.

Donderdagochtend zei Poetin dat westerse sanctiemaatregelen als een „boemerang” zullen terugslaan op Amerika en Europa. Nu moet het Kremlin voorkomen dat het zelf door een boemerang wordt geraakt.