Kawal suara, bescherm de stem

Aanhangers van presidentskandidaat ‘Jokowi’ vrezen dat hem de zege wordt ontstolen door Prabowo.

Duim met inkt na uitbrengen stem. Foto Reuters

Plotseling is er consternatie in de bedompte vergaderzaal van het hoofdkantoor van de NasDem-partij. „We hebben op Papoea nauwelijks ogen. Hoe moeten wij de boel dan controleren”, verzucht een man die heel even opkijkt van achter zijn iPad. De zestien andere aanwezigen knikken instemmend. Dit is precies waar de leiders van de vrijwilligersorganisaties die presidentskandidaat Joko Widodo (53) steunen bang voor zijn: plaatsen in het uitgestrekte Indonesië waar vrijwilligers zelf moeilijk in de wijkkantoren, gemeentehuizen en provinciegebouwen kunnen controleren of de 140 miljoen uitgebrachte stemmen eerlijk worden opgeteld. Een week na de verkiezingen is Indonesië in de ban van kawal suara ofwel ‘bescherm de stem’.

Nog nooit waren de Indonesische presidentsverkiezingen zo spannend. Joko Widodo, de gouverneur van Jakarta, geldt als een hervormingsgezinde en pragmatische bestuurder met oog voor het lot van de armen. Oud-generaal Prabowo Subianto (62) staat bekend als een sterke en nationalistische leider, die weliswaar charismatisch kan zijn maar ook de kandidaat van de oude elite is. Na een campagne met Amerikaanse trekjes – vijf televisiedebatten, veel moddergooien – lijkt het erop dat Joko Widodo, beter bekend bij zijn bijnaam Jokowi, de verkiezingen nipt gewonnen heeft.

In Indonesië worden de stemmen in het kieslokaal onmiddellijk geteld. Ruim twintig opiniepeilers sturen mensen naar de openbare telling van een paar duizend stembureaus die een representatieve steekproef vormen om met hun mobieltjes foto’s te nemen van het formulier met uitslagen. De peilers die volgens academici een correcte methodologie hanteren, zeggen dat Jokowi met 3 tot 5 procent gewonnen heeft.

Corruptieaffaires

Alleen een handjevol opiniepeilers met duidelijk zakenbanden met Prabowo, wijzen hem aan als de winnaar. Dat maakt Jokowi-aanhangers zeer onrustig. Ze zijn bang dat Prabowo de komende dagen zijn geld – hij is miljonair, zijn broer miljardair – en zijn connecties in het leger inzet. Stemmen op Jokowi zouden van gedaante verwisselen in stemmen op Prabowo.

De Kiescommissie, die komende dinsdag de resultaten bekendmaakt, wordt gewantrouwd, net als het Constitutioneel Hof, dat na rechtszaken een eventueel eindoordeel velt. Beide instanties zijn de afgelopen jaren verwikkeld geraakt in corruptieaffaires. De vroegere president van het Constitutioneel Hof Akil Mochtar kreeg onlangs levenslang omdat hij zich had laten verleiden tegen betaling te frauderen met een verkiezingsuitslagen.

Indonesische burgers regelen het liever zelf. Ze maken massaal foto’s met hun mobieltjes van de formulieren met de resultaten per kieslokaal en wijk. Ze kunnen die sinds deze week uploaden op een website die alle gegevens verzamelt. Ook dat is een burgerinitiatief. Behalve betrokken burgers zijn in Indonesië duizenden vrijwilligers op de been om te controleren of de stemmen wel correct geteld worden als ze door wijken, subdistricten, gemeenten en provincies gebundeld worden.

Akhmad Febry Nara hoort aan zijn masterscriptie te werken. Hij doet Defensiestudies aan de Universitas Indonesia. „Nu even niet”, zegt hij. Hij schept een luchtje tijdens een vergadering van vrijwilligers. „Dit is zo belangrijk. Prabowo moet zo’n vijf miljoen stemmen weten te buigen. Dat klinkt als veel. Maar er zijn 500.000 stemlokalen, dus hij heeft tien stemmen per lokaal nodig. Dat is te doen. Daarom moeten we onze stemmen beschermen met ons leven.”

Er wordt veel gesjoemeld, constateert Akhmad. „Op formulieren staat dan eerst 412 stemmen voor Prabowo en 518 voor Jokowi. Maar net voordat de formulieren worden opgestuurd staat er dan 1.412 stemmen voor Prabowo. Wij zien dat vooral in wijken waar de Strijdende Democratische Partij van Indonesië toezicht moest houden namens Jokowi dat er veel problemen zijn.’’

Daarmee raakt Akhmad een gevoelig punt. Het was juist de Strijdende Democratische Partij van Indonesië (PDI-P) van oud-president Megawati Soekarnoputri die Jokowi aanwees als presidentskandidaat. Maar de gouverneur van Jakarta wordt door partijkaders gezien als een huurling en een buitenstaander. Vooral Puan, Megawati’s dochter en belangrijk in de partij, zou hem hebben tegengewerkt.

Democratie bewaken

Dat de verkiezingen voor Jokowi zo goed zijn gelopen, is te danken aan het werk van talloze vrijwilligersorganisaties als Pro-jo, Jokowi Advanced Social Media Volunteers (Jasmev) en talloze andere clubs. Akhmad: „Het is daarom ook geen toeval dat de vrijwilligers op dit kantoor bij elkaar komen.” Niet het hoofdkantoor van de grote PDI-P-partij maar van de veel kleinere coalitiepartij NasDem is de plek waar de vrijwilligers elkaar treffen. Akhmad wuift de strubbelingen weg. „Het belangrijkste is dat wij de democratie bewaken”, zegt hij.

Indonesiërs zijn trots op hun betrokkenheid. „Ik vind het prachtig. Voor het eerst in de geschiedenis zijn Indonesiërs werkelijk nauw betrokken bij de politiek. Ze zijn gepassioneerd over de waarde van hun stem. Dit is een enorme sprong voorwaarts”, zegt Philips Vermonte, die de opiniepeiling leidde van het Centre for Strategic and International Studies, een gerenommeerde denktank in Jakarta.

De burgerbeweging om stemmen eigenhandig te controleren, leidt tot meer vertrouwen bij aanhangers van Jokowi dat de verkiezingen gewonnen zijn. Daardoor loopt de spanning op. De Indonesische hoogleraar Mietzner: „Als de Kiescommissie straks aankondigt dat Prabowo gewonnen heeft, krijg je complete chaos in het land. Miljoenen mensen zullen zich bestolen voelen en de straat op gaan, en terecht.”

Op een debat van hoogleraren op de Universitas Indonesia werd de situatie nog grimmiger voorgesteld. Als Prabowo wint krijg je opstanden en geweld. Internationale beleggers zullen hun geld wegtrekken en de reserves zullen kelderen. Binnen vier maanden valt Indonesië uiteen, voorspellen de doemdenkende hoogleraren.