Internationalisering crisis Oekraïne is onafwendbaar

President Obama en andere westerse leiders zijn beducht voor escalatie van het conflict in Oekraïne. Vanuit Moskou geeft president Poetin Oekraïne de schuld.

Binnen een paar uur werd de vliegramp boven Donetsk op het hoogste niveau gepolitiseerd en verdween het officiële medeleven al naar de achtergrond. Rond middernacht gaf president Vladimir Poetin van Rusland zijn kijk op het ongeluk. „Ongetwijfeld draagt de staat, boven wiens territorium dit gebeurde, de verantwoordelijkheid voor deze vreselijke tragedie. Deze tragedie zou niet zijn gebeurd, als er op de grond vrede was geweest, als de oorlogshandelingen in het zuidoosten van Oekraïne niet zouden zijn hervat”, aldus Poetin die aankondigde dat Rusland alles zal doen om een „objectief beeld van de catastrofe” te krijgen.

Op dat moment wist het Kremlin al dat de pro-Russische separatisten van de zogeheten Volksrepubliek Donetsk, op wier geclaimde grondgebied het vliegtuig bij het plaatsje Thorez was neergestort, de eerste ‘zwarte doos’ hadden gevonden en alleen bereid waren die aan Moskou over te dragen. En dus niet aan de autoriteiten in Kiev of aan internationale luchtvaart- of onderzoeksorganen.

President Petro Porosjenko van Oekraïne had toen al enige uren eerder vastgesteld dat de ramp een „terreurdaad” was. Volgens de Oekraïense staatsveiligheidsdienst SBOe zouden de separatisten er de hand in hebben gehad. In de loop van de avond verspreidde de SBOe via internet de tekst van een kennelijk afgeluisterd telefoongesprek tussen de rebellenleider op de grond en zijn ‘curator’ bij de Russische militaire inlichtingendienst GROe. Uit deze conversatie, waarvan de authenticiteit nog niet kan worden vastgesteld, zou blijken dat de separatisten er snel na de ramp achter waren gekomen dat ze een fout gemaakt hadden. Er was geen transportvliegtuig Antonov-26 neergehaald maar een burgervliegtuig met Indonesische studenten. Hun gesprek werd doorspekt met gevloek in drieletterwoorden. Bijna tegelijkertijd had militair commandant Igor Strelkov van de rebellen via een ‘communiqué’ laten weten dat er op nagenoeg dezelfde plek in de Donbass een vrachttoestel van de Oekraïense luchtmacht was neergeschoten.

Porosjenko zelf had toen de Oekraïense Nationale Veiligheids- en Verdedigingsraad al in spoedberaad bijeen geroepen en kondigde vervolgens aan dat hij de ‘anti-terroristische operatie’ anders zou aanpakken. Tot gisteren had Kiev het tegenoffensief niet als een oorlog opgevat. Zo weigerde de Oekraïense regering steeds om in de Donbass de noodtoestand af te kondigen.

In de Verenigde Staten reageerde ambtgenoot Barack Obama terughoudender. Hij liet zich niet verleiden tot conclusies. Maar op de achtergrond werd in de Washington wel degelijk een eerste antwoord op de schuldvraag gegeven: de Boeing zou vanaf de grond door een raket zijn neergeschoten. En wel door systeem Boek, waarover alleen de Russische én Oekraïense krijgsmacht beschikken.

Partizanenoorlog

Uitsluitsel daarover is cruciaal. Want nu al staat vast: een verdere en ingrijpende internationalisering van de Oekraïense crisis is met de vliegramp onafwendbaar geworden. De argumentatie van Poetin, die de verantwoordelijkheid bij Oekraïne legt, wordt minder geloofwaardig als overtuigend kan worden vastgesteld dat het passagiersvliegtuig is neergehaald door de milities van de pro-Russische Volksrepubliek Donetsk.

Internationaal is dan de hoofdvraag of Poetin nog wel greep heeft op de rebellen, of dat de separatistische milities zich zijn gaan gedragen als tovenaarsleerlingen.

De afgelopen weken waren er al talrijke signalen dat de rebellen steeds meer hun eigen gang gingen. In eigen kring voltrok zich een zuivering van de kaders. De lokale leiders moesten op enkele cruciale posten plaatsmaken voor mannen uit Rusland zelf. Zo greep de radicale journalist/activist Aleksandr Borodaj, afkomstig uit Moskou, in Donetsk de macht als premier. Hij werd daarin bijgestaan door de militaire commandant Igor Strelkov van Slavjansk, het allereerste separatistische bolwerk in de Donbass dat symbool stond voor de afscheidingsbeweging. Onder druk van het ‘anti-terroristische’ offensief had Strelkov deze stad en omgeving ongeveer twee weken geleden moeten opgeven. Strelkov, net als Borodaj een Moskoviet, week met zijn mannen uit naar Donetsk: om er zijn troepen te hergroeperen en zich, in de woorden van Borodaj, op een „partizanenoorlog” voor te bereiden.

Sindsdien kregen de rebellen steeds zwaardere wapens in handen. Ze kregen de beschikking over meerdere tanks die volgens Oekraïense media in colonne vanaf de Russische grens bij Loegansk werden aangevoerd en in Donetsk strategische posities innamen. Ook het luchtafweergeschut van de rebellen, die medio juni al een vrachtvliegtuig van de Oekraïense krijgsmacht bij de industriestad Loegansk uit de lucht hadden geschoten, werd versterkt. Eind juni meldde het Russische semi-staatspersbureau Itar/Tass zelfs dat de ‘Landstormers’ van de Volksrepubliek Donetsk een raketinstallatie van het type Boek hadden buitgemaakt. Gisteren ontkenden de separatisten ineens dat ze een Boek-complex onder hun controle zouden hebben. Weer maakte Itar-Tass daar vanuit Moskou melding van.

Dubbelzinnige koers van Kremlin

Onduidelijk is of en vooral in welke mate het Kremlin in deze materiële versterking van de rebellen de hand heeft gehad. Sinds de overtuigende overwinning van Porosjenko bij de presidentsverkiezingen van 25 mei laveert Poetin behoedzaam. Hij geeft de pro-Russische rebellen politieke dekking maar sluit zich niet af voor een dialoog. Zijn weigering om openlijk militair te interveniëren in de Donbass is hem in radicaal linkse en rechtse kring op kritiek komen te staan. Igor Strelkov heeft Poetin meermaals opgeroepen tot directe steun. Vlak voor hij Slavjansk moest ontruimen deed hij dat voor het laatst. Omgekeerd hebben propagandisten rond het Kremlin, zoals de hyperpatriot Sergej Koerginjan, rebellenleider Strelkov na zijn vlucht uit Slavjansk „lafheid” voor de voeten geworpen.

Sinds gisteren staat president Poetin voor een dilemma. Gaat hij voort op de dubbelzinnige koers om de rebellen wel politiek te steunen maar tegelijkertijd de indruk te wekken dat hij niets over hun oorlogsvoering heeft te zeggen? Of onderkent ook hij dat de vliegramp een keerpunt in het conflict is en Rusland nu eieren voor zijn geld moet kiezen? In het verlengde daarvan moet hij zich rekenschap geven van de vraag of hij in Rusland zelf voldoende maatschappelijk draagvlak heeft voor de harde politiek die hij bedrijft. De samenleving is niet rijp voor een echt isolement van Rusland.

Gistermorgen zei Poetin dat de westerse sanctiemaatregelen als een „boemerang” zullen terugslaan op Amerika en Europa. Sinds gisteravond moet het Kremlin voorkomen dat het zelf door een boemerang wordt geraakt.