Drama voor Nederland, escalatie rond Oekraïne

■ Reportage van de rampplek ■ 298 inzittenden omgekomen, zeker 173 Nederlanders ■ Ten minste 10 nationaliteiten onder slachtoffers■ Crisis Oekraïne wordt internationaler ■Zorgen om wapenarsenaal separatisten ■In het nieuws pagina 2-10 ■Volg liveblog op nrc.nl

De wrakstukken van het passagiersvliegtuig van Malaysia Airlines waarvan alle 298 inzittenden zijn omgekomen. Foto AFP/Dominique Faget

Het is tegelijk een menselijke ramp voor Nederland en een dramatische wending in de grootste politieke crisis tussen Oost en West sinds het einde van de Koude Oorlog. Twee enorme schokken, met één oorzaak: het passagiersvliegtuig van Malaysia Airlines dat gistermiddag waarschijnlijk is neergeschoten boven het oosten van Oekraïne.

Alle 298 inzittenden, onder wie zeker 173 Nederlanders, zijn omgekomen. De Oekraïense president Porosjenko beschuldigde meteen de pro-Russische separatisten ervan dat zij het toestel, dat van Amsterdam onderweg was naar Kuala Lumpur, met een raket hebben neergehaald. Hij sprak van „een terreurdaad”. Amerikaanse inlichtingendiensten gaan ervan uit dat een luchtdoelraket van Russische makelij het toestel heeft neergehaald, „uit de lucht geblazen”, zei vicepresident Biden.

De presidenten Obama en Poetin bespraken de kwestie in een telefoongesprek, dat ze toch al voerden toen plotseling het nieuws kwam. De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, het hoogste orgaan dat zich bezighoudt met vrede en veiligheid in de wereld, komt vanavond in New York bijeen om zich te beraden over de situatie die nu is ontstaan.

Zo hard en onontkoombaar als de gevolgen zijn voor de nabestaanden in Nederland, zo onzeker zijn consequenties voor de militaire en geopolitieke krachtmeting die zich afspeelt in Oekraïne. Hier, en in Maleisië, Australië, Duitsland, België en de andere landen waarvan burgers aan boord waren, heerst intens verdriet. In Oekraïne doet zich een plotselinge en gevaarlijke escalatie voor. Al maanden wordt gewaarschuwd dat de crisis daar makkelijk uit de hand kan lopen, ook door een onbedoeld incident. Nu blijkt dat maar al te actueel.

In Nederland drong al snel het besef door dat zich op deze zomerse namiddag een van de grootste vliegrampen uit de nationale geschiedenis had voltrokken. De gruwelijke beelden en berichten van de plaats van de catastrofe lieten geen twijfel bestaan over het lot van de inzittenden. Om half één waren zij met de Boeing 777-200 van Schiphol vertrokken, voor een vakantie of voor een zakelijke reis, zoals een groep aidsonderzoekers op weg naar een conferentie in Australië.

Terwijl ontredderde familieleden van de inzittenden op Schiphol werden opgevangen, premier Rutte zijn vakantie afbrak en een crisisteam van het kabinet in Den Haag bijeenkwam, gingen de politieke schokgolven de wereld over. Ook al was nog niet zeker waardoor vlucht MH17 was neergestort, meteen werd de ramp onderdeel van de strijd die al maanden woedt tussen de Oekraïense regering en de separatisten – met op de achtergrond de VS en Europa aan de ene kant, en Rusland aan de andere. Nadat Kiev de separatisten verantwoordelijk had gehouden, wezen die op hun beurt juist het Oekraïense leger aan als schuldige. Voor het eerste scenario zijn aanzienlijk meer aanwijzingen dan voor het tweede. Zo verscheen van rebellenleider Strelkov een bericht op Twitter dat zijn mannen een vliegtuig hadden neergehaald. Later werd dat bericht verwijderd en betwistte hij de authenticiteit.

Als steunpilaar van de separatisten is Poetin nu in een lastig parket geraakt. De laatste dagen waren er steeds meer berichten dat de opstandelingen moderne wapens uit Rusland hadden gekregen – reden voor de VS en de EU om de sancties aan te scherpen. Maar al enkele uren na de ramp wees Poetin iedere verantwoordelijkheid van de hand. Hij zei dat „de staat boven wiens territorium dit gebeurde”, Oekraïne dus, „ongetwijfeld de verantwoordelijkheid draagt voor deze tragedie”.