Srebrenica: een wond die steeds weer opengaat

De Nederlandse staat is aansprakelijk voor de dood van meer dan 300 moslimmannen bij de val van Srebrenica in 1995, zo oordeelde de rechter in Den Haag gisteren.Wat zijn de gevolgen van dit vonnis voor toekomstige vredesmissies?

Dutchbatters zitten op een gevechtsvoertuig terwijl vluchtelingen uit Srebrenica verzamelen in het dorp Potocari, vijf kilometer ten noorden van Srebrenica. De foto werd genomen op 13 juli 1995. Op die dag en de dag ervoor werden duizenden moslimmannen van de Dutchbat-compound weggevoerd en geëxecuteerd. Foto ap

Tevredenheid bij de één, onbegrip bij de ander. Het oordeel van de rechter dat Nederland medeverantwoordelijk is voor de dood van meer dan 300 moslimmannen in de Bosnische enclave Srebrenica, leidt tot gemengde reacties bij betrokkenen.

„Een buitengewoon goede en mooie uitspraak”, zegt advocaat Marco Gerritsen. Hij spande de zaak tegen de Nederlandse staat aan namens de Moeders van Srebrenica, die al jaren genoegdoening proberen te krijgen voor de moord op hun zoons en echtgenoten na de val van Srebrenica, in juli 1995. „De moeders realiseren zich dat het een overwinning is.”

„Een tik voor Dutchbat-veteranen”, zegt Evert Oostdam, destijds commandant van een Nederlandse eenheid in Srebrenica. „Ik ben blij voor de nabestaanden, voor hen is het een opluchting en goed voor het verwerkingsproces. Maar voor de veteranen is de wond weer opengereten. Het alsof we twintig jaar na dato opnieuw als dader worden neergezet.”

Vermoord door Mladic

Het vonnis van de Haagse rechtbank heeft betrekking op een groep van meer dan 300 moslimmannen die op 13 juli 1995 hun toevlucht hadden gezocht op het Nederlandse Dutchbat-kamp in Srebrenica, dat onder verantwoordelijkheid viel van de Verenigde Naties. De Nederlandse blauwhelmen zetten de mannen buiten de compound, waarna ze werden vermoord door de Bosnisch-Servische milities van generaal Ratko Mladic. „Door aan de deportatie van deze mannen mee te werken heeft Dutchbat onrechtmatig gehandeld”, oordeelde de rechter gisteren.

De uitspraak is nog niet definitief, er komt vrijwel zeker een hoger beroep. Het kabinet heeft nog geen reactie gegeven en Tweede Kamerleden zijn terughoudend in hun oordeel. Maar deskundigen zeggen nu al dat dit de meest vergaande uitspraak tot nu toe over Srebrenica is.

Minder trek in VN-operaties

De vraag is dus wat dit betekent voor de Nederlandse deelname aan militaire vredesoperaties in de toekomst. Eerder oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat de VN niet aansprakelijk kunnen worden gesteld voor de gruweldaden in Srebrenica. Nederland is nu wel als individueel land terechtgewezen. En dat voor de tweede keer: in september vorig jaar oordeelde de Hoge Raad dat de Nederlandse Staat aansprakelijk is voor de dood van drie moslimmannen: een elektricien van Dutchbat en twee familieleden van een tolk die ook op de loonlijst stond.

Advocaat en internationaal strafrechtdeskundige Geert-Jan Knoops denkt niet dat het vonnis gevolgen heeft voor nieuwe Nederlandse vredesmissies. „Het was een heel specifieke situatie, die niet één op één vergelijkbaar is met andere missies”, zegt Knoops, die onder meer voormalig Dutchbat-commandant Thom Karremans verdedigt. „Nederland had bij deze missie meer zeggenschap dan normaal. Dat komt niet vaak meer voor.”

Generaal-majoor buiten dienst Frank van Kappen is een andere mening toegedaan. De VVD-senator en voormalig militair adviseur bij de Verenigde Naties denkt dat de uitspraak wel degelijk ingrijpende gevolgen heeft voor toekomstige uitzendingen. „Sinds de jaren negentig hebben westerse landen met goedgetrainde en –bewapende legers steeds minder trek in operaties onder VN-vlag”, zegt Van Kappen. „Voor missies met een risico op gevechtshandelingen zijn de VN afhankelijk van Derde Wereldlanden als Zambia en Pakistan, die zo’n uitzending als een aardige bron van inkomsten zien. Deze uitspraak over Srebrenica zal de animo bij westerse landen nóg minder maken.”

Hij heeft „ontstellend veel medelijden” met de Moeders van Srebrenica, zegt Van Kappen. „Maar je moet ook de harde realiteit onder ogen zien. En die luidt dat de VN-missies straks nóg meer zullen leunen op troepen die niet van de eerste categorie zijn, om het zo maar te zeggen.”

De Staat op de vingers getikt

Na het vonnis van gisteren is de volgende stap een hoger beroep, zegt advocaat Marco Gerritsen. De Moeders willen uiteindelijk dat de Nederlandse staat niet alleen verantwoordelijk gesteld wordt voor de dood van de 300 moslimmannen uit het Dutchbat-kamp, maar voor álle doden in Srebrenica.

Individuele Nederlandse militairen zijn tot nu toe buiten schot gebleven. Eerder besloot het OM na lang wikken en wegen Dutchbat-commandant Thom Karremans niet te vervolgen. En ook de andere Nederlandse soldaten hoeven zich na het vonnis van gisteren geen zorgen te maken, zegt advocaat Geert-Jan Knoops. „Dutchbatters zullen zich persoonlijk voelen aangevallen door deze uitspraak, maar eigenlijk hoeft dat niet. Juridisch gezien wordt de Staat op de vingers getikt, niet de soldaten.”