Minder drugs en minder wodka

Voor Rusland is het eerste geboorteoverschot sinds bijna een kwart eeuw een historische gebeurtenis. De Sovjetjaren lijken nu echt verleden tijd.

Bijna niemand heeft het meegekregen, maar het was toch echt belangrijk nieuws. Begin dit jaar publiceerde het Russische Bureau voor de Statistiek Rosstat de demografische gegevens over het jaar 2013.

Wat bleek?

De Russische bevolking groeit!

In 2013, zo blijkt uit de cijfers van Rosstat, werden in de Russische Federatie 1.895.822 kinderen geboren. Daarmee lag het aantal geboortes nét een fractie hoger dan het aantal Russen dat in 2013 kwam te overlijden (1.871.809). Voor het eerst sinds 1991 was sprake van een geboorteoverschot – zij het zeer bescheiden, met 24.013 personen op een bevolking van ruim 143 miljoen.

Hoe klein ook, het eerste geboorteoverschot sinds bijna 25 jaar is voor Rusland een historische gebeurtenis. Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie waren de Russen bezig uit te sterven. In de wilde jaren negentig, de tijd van massaprivatisering, hyperinflatie en politieke chaos, kromp de Russische bevolking elk jaar met honderdduizenden zielen per jaar. Tussen 1991 en 2011, zo blijkt uit de cijfers van Rosstat, nam de Russische bevolking met af met 5,4 miljoen tot 142,9 miljoen inwoners.

Russische demografen spreken van de ‘vierde demografische crisis’. Want in de woelige twintigste eeuw heeft de Russische bevolking vele klappen te verduren gekregen. Eerst was er de Eerste Wereldoorlog, de Russische Revolutie van 1917, en de daaropvolgende burgeroorlog tussen de communisten en tsaristische troepen. De tweede klap kwam in de jaren dertig, toen Stalin de landbouw collectiviseerde en miljoenen boeren omkwamen van de honger. De derde demografische crisis werd veroorzaakt door het enorme verlies aan mensenlevens in de Tweede Wereldoorlog.

De Russische demograaf Anatoli Visjnjovski schat het demografische ‘verlies’ als gevolg van oorlog, hongersnood en Sovjet-strafkampen op ongeveer 140 à 150 miljoen mensen. Als de Russische geschiedenis kalm was verlopen, lag het aantal Russen nu rond de 300 miljoen; bijna evenveel als het aantal inwoners van de VS.

In het licht van al deze rampspoed lijkt de ‘Vierde Demografische Crisis’ een nogal beperkt fenomeen. Het psychologische effect was echter groot: de gestage bevolkingsafname stond voor veel Russen symbool voor de val van het Sovjet-rijk, en de afbladderende status van Rusland als globale grootmacht. Waren de eerdere demografische rampen veroorzaakt door heftige politieke omwentelingen, de bevolkingskrimp in de jaren negentig werd veroorzaakt door de betonrot in de postcommunistische samenleving.

Al vanaf de jaren zestig was het Russische geboortecijfer langzaam aan het dalen, tot een niveau dat gelijk lag aan de VS en West Europa. Maar de afname van het aantal geboortes in het Westen ging gepaard met een stijging van de gemiddelde leeftijd. In Rusland begon de gemiddelde leeftijd echter vanaf de jaren tachtig sterk te dalen, vooral onder mannen. Rond 2009 overleden er elk jaar 14.1 Russen op de 1.000, een niveau dat vergelijkbaar is met een Derde Wereldland. In het jaar 2.000 werden Russische vrouwen gemiddeld 71, maar lag de gemiddelde leeftijd van mannen rond 58 jaar.

De belangrijkste oorzaak was alcohol. Voormalig partijsecretaris Gorbatsjov had in de jaren tachtig nog geprobeerd de verkoop van wodka aan banden te leggen – tevergeefs. In de eerste helft van de jaren negentig verdubbelde de verkoop van sterke drank, en nam het aantal alcoholdoden toe met een factor 3,5. Het alcoholmisbruik werkte echter vooral door in het aantal hart- en vaatziekten en het aantal doden door ‘externe factoren’, zoals een schrikbarend aantal verkeersongelukken. Maar er was meer: een enorme toename van het aantal moorden, die pas vanaf 2002 afnam tot een min of meer normaal niveau. En een explosie van drugsgebruik, gepaard aan een hiv-epidemie die werd overgedragen door vuile naalden. Tuberculose – een ‘negentiende-eeuwse’ infectieziekte die in West-Europa nauwelijks meer voorkomt – is in Rusland nog altijd een belangrijke doodsoorzaak.

Nu lijkt het tij zich te keren. Al in 2011 kondigde president Poetin dat de krimp tot staan was gebracht. Maar de (zeer geringe) bevolkingsgroei in 2012 was mede het gevolg van immigratie – vooral uit Centraal-Azië. Nu vertoont ook de Russische bevolking tekenen van veerkracht. Het sterftecijfer onder Russische mannen daalt. En opmerkelijker: het Russische geboortecijfer kent al een aantal jaar een opgaande lijn. In de eerste vijf maanden van dit jaar, zo blijkt uit de laatste cijfers van Rosstat, is het aantal geboortes verder gestegen, en is de sterfte verder gedaald.

Maar daarmee is niet alles hosanna. De gevolgen van de demografische krimp van de afgelopen twintig jaar werken nog door. Nu al kent Rusland een groot tekort aan arbeidskrachten en de verwachting is dat dat tekort alleen maar verder zal toenemen in de komende jaren. Bovendien is de toekomst ongewis. Demograaf Visjnovski en zijn collega Andreev van het Russische instituut voor demografie rekenden recentelijk een groot aantal scenario’s door tot het jaar 2030. In het meest positieve scenario groeit de Russische bevolking tot 153 miljoen, in het meest pessimistische krimpt het aantal Russen verder, tot 128 miljoen. Visjovski waarschuwt voor al te groot optimisme. Door de onevenwichtige opbouw van de bevolkingspiramide, zo schrijft hij in een e-mail, zal het aantal vrouwen in de vruchtbare leeftijd – en dus het aantal geboortes – in de komende jaren afnemen. „De geringe natuurlijke groei van de bevolking, schrijft Visjnjovski, „zou wel eens niet bestendig kunnen blijken te zijn”.