Fassbinder niet invloedrijk, want onnavolgbaar

Deze week beleeft Fassbinders Nabokov-film Despair na bijna veertig jaar alsnog zijn Nederlandse première. Wat is de status van het Duitse wonderkind anno 2014?

Het afgelopen Holland Festival werd hij nog geroemd: de voorstelling die Martin Kušej met het Residenztheater uit München van Rainer Werner Fassbinders Die bitteren Tränen der Petra von Kant maakte. Het verhaal over de succesvolle modeontwerpster Petra die haar huishoudster Marlene als een slaaf behandelt is nog steeds een van Fassbinders meest gespeelde stukken. De naam Fassbinder geldt daarbij als een neutraal kwaliteitsstempeltje, net zoals theaterbezoekers naar vertoningen van Bergman, Antonioni of Cassavetes komen zonder waarschijnlijk in jaren nog een film van hen gezien te hebben.

Wie wil, kan nu weer een echte Fassbinder op groot doek zien: distributeur Contact Film verwierf de rechten voor het onlangs gerestaureerde Despair, een film die waarschijnlijk nooit eerder in de Nederlandse bioscopen is uitgebracht. Zo beleeft deze Engelstalige film naar de gelijknamige dubbelgangerroman van Vladimir Nabokov bijna veertig jaar na dato hier alsnog zijn première.

De film over de Russische immigrant Hermann Hermann die zijn dubbelganger ontmoet werd door Fassbinder verplaatst naar het Berlijn van de jaren dertig, wat het spel met het dubbelgangermotief, de gespleten psyche en de archetypische angst voor de ander een politiek tintje gaf. Acteur Dirk Bogarde schittert in elke scherf, glinstering en reflectie in deze veelal via spiegels en doorkijkjes gedraaide psychothriller.

Het werk van Fassbinder kan net als dat van de andere grote Europese filmauteurs van de jaren vijftig tot tachtig van de vorige eeuw op een moderne filmkijker soms koud en afstandelijk overkomen. Hedendaagse filmkijkers zijn meer gewend aan de hapklare psychologie van de Hollywooddramaturgen dan aan de elliptische vertelstijl waar de Europese film in geworteld is. Fassbinder was onder meer een groot stilist en perfectionist. Kijk zijn eigen Petra von Kant-verfilming uit 1972 nog maar eens terug, of het nog steeds beroemde Angst essen Seele auf (1974). Melodrama’s die de manier waarop je in beelden een verhaal kunt vertellen helemaal willen herontdekken.

Ook Despair is voor Fassbinder niet zomaar een verhaal. Bij Nabokov is er ambiguïteit: is de dubbelganger die Hermann tegenkomt wel echt zijn dubbelganger, of lijdt hij aan autoscopie, het hallucinerende gevoel zichzelf van buiten waar te kunnen nemen? Fassbinder laat daar geen twijfel over bestaan. Via extreme zooms, overdreven perspectieven, spiegelbeelden en kaders-in-kaders wekt hij de indruk dat Hermann niet in twee, maar misschien wel in duizenden splinters uiteengebarsten is. Het wordt een vlijmscherp en ijskoud portret van de schizofrenie van nazi-Duitsland.

Films als Despair ten spijt bleef de invloed van Fassbinder op andere filmmakers beperkt. Hij wordt wel genoemd als het grote voorbeeld voor Theo van Gogh, maar dan denken we vooral aan hun manische werkdrift en onmatige levensstijl. Een jonge Duitse filmmaker als Dietrich Brüggemann, wiens Kreuzweg in september in Nederland in première gaat, lijkt schatplichtig aan Fassbinders afstandelijke acteursregie – maar hij ziet de Zweed Roy Andersson als zijn grote voorbeeld. De jonge Lars von Trier onderging Fassbinders invloed en hij inspireerde François Ozon en Pedro Almodóvar: met name de combinatie van homo-erotiek en stijl in Despair maakt het interessant om de lijn naar hun werk door te trekken. Maar Despair is vreemder, grilliger: een film vol beelden die in je dromen kunnen komen spoken. Doordat de jaren zeventig veel meer experimenteerdrift toelieten, laat het genie van Fassbinder zich ook anno nu moeilijk temmen. Hij is letterlijk onnavolgbaar.