Zeg maar eens nee tegen zo’n Russische gasdeal

Het ene na het andere land kiest voor Ruslands lucratieve pijpleiding naar Europa. Ook EU-lidstaten, die officieel juist minder Russisch gas willen.

Foto Thinkstock, bewerking Fotodienst NRC

„Als Gazprom zich niet aan de regels houdt, zal er geen gas stromen”, zegt Günther Oettinger. De Europese commissaris voor Energie klinkt beslist, al zoekt hij in een telefonisch interview zorgvuldig naar de juiste formuleringen – ieder woord telt in de machtsstrijd tussen de Europese Unie en Rusland over de Europese afhankelijkheid van het Russische gas. Inzet van die strijd is South Stream, de nieuwe pijpleiding die het Russische staatsbedrijf Gazprom via de Zwarte Zee naar Europa wil aanleggen. Vier pijpen naast elkaar die in 2020 jaarlijks 63 miljard kubieke meter gas naar het Westen moeten blazen – om Oekraïne heen.

Op papier moeten Europese regels de EU beschermen tegen de Russische invasie. Oettingers ambtenaren houden daarom alle afspraken van de Russen met Europese partners streng tegen het licht of ze wel voldoen aan de Europese regels. En dat lijkt niet altijd het geval. „We checken, we adviseren en we onderhandelen waar mogelijk.” Maar verschillende lidstaten gaan maar al te graag met Gazprom in zee. Zakendoen met Gazprom is aantrekkelijk. De nieuwe pijpleiding biedt werkgelegenheid, Moskou zorgt voor het grootste deel van de financiering en de doorvoer van het gas biedt een stabiele bron van inkomsten.

Kerncentrale

Voor aanstaand EU-lid Servië bijvoorbeeld was de keuze simpel. Vorige week sloot het land een contract van ruim 2 miljard euro voor de aanleg van 422 kilometer pijpleiding, van de Bulgaarse grens tot aan Hongarije. Zelf hoeft het economisch zwakke Servië maar 19 miljoen euro op tafel te leggen. Rusland betaalt de rest en het werk wordt uitgevoerd door een joint venture onder leiding van Gazprom.

De Hongaarse premier Viktor Orbán heeft het nog slimmer gespeeld. Hij heeft de aanleg van South Stream door Hongarije verbonden aan de uitbreiding van de enige kerncentrale van het land. De Paks-centrale aan de Donau is in communistische tijden door de Russen gebouwd. Begin dit jaar werd afgesproken dat ze er nog twee eenheden bijbouwen. Kosten: 10 miljard euro, die Hongarije van Rusland leent.

Met de deal houdt Hongarije de opwekking van stroom in eigen hand en kan het de prijs kunstmatig laaggehouden, een belangrijk politiek instrument.

Met de woorden ‘Dit is niet het moment voor ideologie’ heeft ook Oostenrijk zich eind juni achter South Stream geschaard. Het Oostenrijke energiebedrijf ÖMV is partner van Gazprom bij de aanleg van het Oostenrijkse deel. Oostenrijk hoopt zich met het Russische gas te ontwikkelen tot een gasrotonde in het hart van Europa.

Bulgarije is in principe eveneens van de partij, maar dat land heeft zich (nog) niet weten te onttrekken aan het politieke spel rond South Stream. Na forse druk van de EU en de Verenigde Staten heeft Bulgarije het werk ‘opgeschort’. De Bulgaarse premier Oresjarski heeft plechtig beloofd zich voortaan aan de regels te houden. Een omstreden aanbesteding door een consortium onder leiding van Gennadi Timtsjenko, een Russische zakenman uit de directe omgeving van president Poetin, is teruggedraaid. Timtsjenko valt onder Amerikaanse sancties wegens de crisis in Oekraïne.

Geen vertraging

De Europese Commissie noemt South Stream diplomatiek „geen prioriteit” en bestrijdt de aanleg met juridische middelen. Europa haalt ongeveer 30 procent van het gas uit Rusland, deels via Oekraïne. Om de energievoorziening veilig te stellen wil de commissie juist minder Russisch gas in plaats van meer.

Maar geopolitiek legt het soms af tegen de belangen van individuele EU-landen en bedrijven. Het Italiaanse energiebedrijf ENI is met het Franse EDF en het Duitse Wintershall deelnemer in de aanleg van de leiding door de Zwarte Zee. ENI heeft zich daarmee verzekerd van een vast dividend voor geruime tijd. Echt verrassend was het daarom niet dat Italië, tijdelijk voorzitter van de EU, South Stream afgelopen week juist een „bijdrage aan de Europese diversificatie” noemde.

Intussen gaat de aanleg van de omstreden pijpleiding gewoon door. Op een werf bij Burgas aan de Bulgaarse kust worden dagelijks pijpen aangevoerd die later dit jaar in de Zwarte Zee worden afgezonken. Een woordvoerder van South Stream Transport, het consortium van Gazprom en de westerse energiebedrijven, benadrukt dat er nog geen enkele vertraging is opgelopen. De kritiek vanuit Brussel en de problemen met de aanleg in Bulgarije maken weinig indruk. „Wij hebben vertrouwen dat er een oplossing komt”, aldus de woordvoerder.

Wisselgeld van Rusland

Ook eurocommissaris Oettinger zegt niet op confrontatie uit te zijn. „Ik wil juist deel uitmaken van een oplossing.” Rusland moet zich op Europees grondgebied aan Europese regels houden, maar als het moet kan de EU uitzonderingen hanteren. Nog voor het einde van de zomer zal hij de Russische minister van Energie, Aleksandr Novak, ontmoeten.

Brussel zou de Russen een eind tegemoet kunnen komen door uitzonderingen te bieden op de Europese regels. Maar dan moet Rusland ook wisselgeld bij zich hebben. En dat kan alleen maar over de Russische bemoeienis met Oekraïne gaan.