Vaste boekprijs is overbodig door mobiel lezen

Die vaste prijs voor boeken is een achterhoedegevecht. Afschaffen dus; nieuwe leestrends gaan voor, meent Peter Paul van Bekkum.

illustratie KAP

De Raad voor Cultuur heeft geadviseerd om de wet op de vaste boekenprijs nog vier jaar te handhaven. Hij verbindt wel strenge voorwaarden aan deze termijn, anders wordt de wet over vier jaar afgeschaft. Een gemiste kans.

De wet, sinds 2005 van kracht, heeft tot doel ‘een brede beschikbaarheid van het boek, diversiteit en pluriformiteit van de in het boek vervatte informatie en toegankelijkheid ervan in aanbod, in keuze en in afname’.

De wet geldt alleen voor papieren boeken en niet voor e-books en dat is vreemd en inconsistent. Kennelijk zijn voor e-books diversiteit en pluriformiteit niet van belang. E-books kennen overigens ook een hoger btw percentage (21 procent) dan papieren boeken (6 procent), een vreselijke kronkel in het denken. Kennelijk is de ‘drager’ bepalend voor het btw-tarief en niet de inhoud.

Met de vaste boekenprijs beoogt de wet dat uitgevers de winst van hoog renderende boektitels investeren in ‘minder renderende titels’ en dat boekhandels de winst van hoog renderende titels investeren in een breed assortiment. Op deze wijze wordt pluriformiteit in stand gehouden en is een brede beschikbaarheid verzekerd. Onze cultuur wordt gered met die wet.

Dat klinkt allemaal mooi en het is ook werkelijk een loffelijk streven, maar het werkt niet. Wie de afgelopen jaren de malaise in de boekenbranche heeft gevolgd weet dat uitgevers geen ‘minder renderende boeken’ willen uitgeven, ze structureel hun portefeuille inkrimpen, nagenoeg allemaal in de reorganisatiestand staan en dat ze op safe spelen door buitenlandse succesnummers uit te geven.

Voor boekhandels is het nog slechter gesteld. Zij leggen en masse het loodje, krimpen hun brede assortiment in en zijn op zoek naar nieuwe verdienmodellen door andersoortige producten aan te bieden. Een averechts effect dus. En met de enorme penetratiegraad die internet heeft in Nederland is het grootst denkbare assortiment online te verkrijgen.

De Raad verwijst naar de economische zware tijden als belangrijkste reden om de wet nu niet af te schaffen en daar slaat hij de plank mis. Het zijn namelijk de trends die al vele jaren de verkeerde kant op wijzen. Die zijn de echte ‘boosdoeners’ voor de kaalslag in de boekenbranche, waarvan tot nu toe slechts het topje van de ijsberg zichtbaar is. De wet op vaste boekenprijs heeft in relatie met deze trends eerder een versnellende werking naar de afgrond dan een vertragende. Dat is exact de reden dat de wet direct moet worden afgeschaft. Het economisch tij speelt hooguit een rol in de afrondende sfeer. Drie economen van de Autoriteit Consument & Markt hebben de negatieve effecten van de wet op de verkoop van papieren boeken helder verwoord in NRC van 11 juni.

Een aantal trends zorgt voor de continu neerwaartse spiraal in de boekenbranche. De eerste trend is dat mensen simpelweg andere interesses hebben dan het lezen van een boek. Social media, gaming en overig internetgebruik zijn voorbeelden van andere interesses die een vaste plek in het dagelijks ritueel van mensen heeft gevonden. De opkomst van het e-book (lagere prijs), piraterij (als gevolg van kunstmatig te hoge verkoopprijzen van e-books, vastgesteld door de uitgevers) en prijserosie – een nieuw boek van 21,95 euro vindt een steeds kleiner publiek – zijn drie trends die hun werk naar behoren doen in de aftakelende boekenmarkt.

Geen vooruitzichten waar je vrolijk van wordt, maar de twee belangrijkste trends, selfpublishing en mobile reading, zorgen pas echt voor een compleet veranderend uitgeeflandschap. Dit zijn de trends van nu en van de toekomst; ze vertegenwoordigen de veranderende maatschappij die onder andere gekenmerkt wordt door digitalisering, social media, personalisatie en vrijheid.

De Raad voor Cultuur praat in zijn advies met enig dedain over selfpublishing. Daarbij geeft hij blijk van minachting jegens al die honderdduizenden auteurs die juist met hun publicaties zorgen voor een oneindige diversiteit en pluriformiteit in het aanbod. En daar is helemaal geen wet voor nodig. De Raad zou deze auteurs moeten omarmen, danken voor hun publicaties en moeten stimuleren vooral door te gaan. Deze explosief stijgende groep vormt inmiddels een stevig fundament, dat schrijven en lezen in de meest brede zin stimuleert.

De gevestigde auteurs – Peter Buwalda voorop – gruwen van deze trend. Het vormt een directe bedreiging voor hun broodwinning en ze laken de kwaliteit van deze titels. In het Verenigd Koninkrijk is 25 procent van alle verkochte e-books selfpublished en is de groei van het aantal verkochte e-books voor 50 procent te danken aan selfpublished boeken.

Bol.com en Singel Uitgevers hebben met hun selfpublishing platform bravenewbooks.nl ingezien dat hier toekomst in zit. Brave New Books heeft het in zich om uit te groeien tot de grootste uitgeverij van Nederland.

Mobile reading (lezen op je telefoon), de laatste trend, staat nog in de kinderschoenen maar zal het uitgeeflandschap definitief veranderen. Het verandert het leesgedrag ingrijpend en stelt de kernwaarden van de boekenbranche ter discussie: de wijze van schrijven door auteurs, de verschijningsvorm van het boek en de rol van de uitgever. In de Verenigde Staten en Azië is mobile reading aan een opmars van ongekende omvang bezig. En het goede nieuws: de jongere generaties omarmen mobile reading massaal, tientallen miljoenen jongeren maken er gebruik van.

Resumerend: in het licht van de ontwikkelingen in de boekenbranche is het vraagstuk over de wet op vaste boekenprijs een achterhoedegevecht, dat zo snel mogelijk moet worden beëindigd door de niet functionerende wet te liquideren. De aandacht moet volledig uitgaan naar maatregelen die leiden tot een gezonde branche op (middel)lange termijn, door in te spelen op trends waar wel muziek in zit. De minister is aan zet.