De brandgevaarlijke premier Renzi

Gevraagd naar de dominantie van Duitsland in Europa antwoordde een doorgewinterd diplomaat: „Vroeger beslisten Frankrijk en Duitsland alles samen. Nu is Frankrijk economisch en politiek weggezakt en staat Duitsland alleen. Maar vergeet niet dat de twee ‘waakvlammen’ die Europa traditioneel had, óók gedoofd zijn: de Benelux en Italië. Zij speelden trait-d’union tussen Frankrijk en Duitsland, gaven inhoudelijk tegengas, kwamen met ideeën. Zonder Frankrijk en die twee waakvlammen heeft Duitsland het speelveld voor zich alleen.”

Is Italië terug in zijn oude rol? Je zou het bijna denken als je premier Matteo Renzi aan het werk ziet. Twintig jaar kreeg de EU nauwelijks input van Italië. Silvio Berlusconi gaf er niet om, zolang ze hem verder maar met rust lieten. Een tussenpaus als Romano Prodi was te zwak. Maar voor Renzi, een maniakaal twitteraar die volgens een partijgenoot „elk uur een lumineus idee heeft dat wij stante pede moeten uitvoeren”, is Europa de redding van Italië. Mede daarom wil hij de „vermoeide oude tante” een facelift geven. Hij gebruikt het EU-voorzitterschap om van Europa, en dan vooral van Berlijn, van alles en nog wat te vorderen.

Zo eiste Renzi dat het Stabiliteitspact – dat begrotingen en staatsschuld van Europese landen grofweg regelt – minder strikt wordt toegepast. Dit was voor de bühne; die flexibiliteit is er allang: grote landen als Frankrijk en Spanje krijgen steeds uitstel, geen boete. Ook slaan landen economische aanbevelingen van de Commissie in de wind.

Afgelopen jaren kreeg de Commissie dit surveillancesysteem juist door de lidstaten opgelegd, met de opdracht: zorg dat iedereen zich eraan houdt. Nu ze dat inderdaad doet, krijgt ze kritiek. Waarnemend Eurocommissaris Siim Kallas reageerde dus lauwtjes op Renzi’s eis. Waarop Renzi Kallas „bijziend” noemde en zijn reactie „irrelevant”. Deze week probeerde Renzi opnieuw aan het Pact te morrelen. Italië heeft veel schulden maar een laag begrotingstekort, omdat het al jaren bezuinigt. Openbaar vervoer, onderwijs en zorg zijn sterk verwaarloosd. Alleen economische groei kan de spiraal doorbreken. Maar als Renzi daar geld in steekt, stijgt de schuld verder en dat wil Brussel niet.

Deze week lanceerde hij een ‘Europees’ plan om overheidsinvesteringen in de digitale economie te vrijwaren van begrotingsafspraken. Zelfs minister van Financiën Pier Carlo Padoan, die in Brussel een vergadering van Europese ministers voorzat, wist van niets. Iedereen was geërgerd.

Helaas geeft bijna niemand Duitsland meer weerwoord in Europa. De Franse president Hollande doet soms alsof, maar komt alleen thuis met Duitse schijnconcessies, zoals een inhoudsloos ‘Groeipact’. Renzi is, anders dan Hollande, geen zwak politicus. Hij ziet in Europa méér dan een markt of bundeling van nationale bureaucratieën, hij wil dat burgers een politiek hart horen kloppen. In het Europees Parlement zei hij deze week: „Wij wonnen de verkiezingen zónder Europa de schuld van onze problemen te geven.”

Het is goed dat iemand dit weer eens zegt. Maar de manier waarop hij opereert, wekt irritatie. Brussel heeft er al een woord voor: Renzimania. Hij communiceert meer op Facebook dan met adviseurs. Een parlementariër kreeg drie dagen om een nieuw zorgstelsel te bedenken. Daarna vroeg Renzi er nooit meer naar. In plaats van eerst bondgenoten te zoeken, kwesties langzaam te masseren, smijt hij ook in Europa plotseling iets op tafel. Zo eist hij nu twéé Europese topbanen op: Hoge Buitenlandvertegenwoordiger (voor minister Federica Mogherini) en Eurogroepvoorzitter (voor minister Padoan). Zo lijkt Renzi minder de waakvlam die Europa goed kan gebruiken dan een steekvlam.