Koerdistan en de macht van de peshmerga

De Koerden ruiken de kans op onafhankelijkheid. Niet bestuurders maar strijders bepalen de agenda.

Masoud Barzani, president van de Koerdische autonome regio in Irak, laat zich dezer dagen weer het liefst zien in de traditionele kleding van een Koerdische strijder. Weg is het westerse maatpak. Hij heeft een wijd zittende ruwe broek aan met een hes in dezelfde lichtbruine kleur en een brede sjerp om zijn middel. Om zijn hoofd een gerolde geruite sjaal als een platte tulband.

Het geeft hem de uitstraling van een tribale leider. Ook zijn woorden herinneren aan de gewapende strijd voor Koerdische onafhankelijkheid en de gevechten tussen Koerden onderling in de jaren tachtig en negentig. Barzani wil nu doorpakken en snel een referendum organiseren over het eenzijdig uitroepen van de onafhankelijkheid door Iraaks Koerdistan.

De geweldgolf en de dreigende opdeling van Irak doen oude tijden herleven. Opnieuw zijn de Koerdische strijdkrachten, de peshmerga (zij die de dood trotseren) de hoofdrolspelers. Niet de bestuurders die de afgelopen jaren proberen in Koerdistan een efficiënte overheid op te bouwen.

Voormalig peshmerga Barzani ruikt de kans op afscheiding nu de eenheid van Irak wordt bedreigd door sunnitische rebellen. „In feite is Irak nu al opgedeeld”, zegt hij in interviews. „We zullen niet meer verbergen dat onafhankelijkheid ons doel is.”

Ook tijdens een bezoek aan de zwaar bewaakte complex van zijn politieke partij KDP in Kirkuk, een stad die sinds 12 juni in handen is van Koerdische militairen en die de Koerden graag bij Koerdistan willen inlijven, sloeg hij voor een publiek van aanhangers ronkende taal uit: „Als het nodig is pak ik zelf de wapens weer op.”

Zulke opmerkingen doen de Koerdische zaak anno 2014 geen goed. Belangrijke bondgenoten zoals de VS en buurland Turkije dringen erop aan de territoriale eenheid van Irak te bewaren. Intern werkt Barzani onder meer de Turkmeense minderheid in Kirkuk op de zenuwen.

„Barzani mag Kirkuk bezoeken, maar hij moet niet over de toekomst van Kirkuk spreken zonder alle andere groepen erbij te betrekken”, zegt Arshed Salehi, voorzitter van de grootste Turkmeense politieke partij in de stad. Hij formuleert zorgvuldig. Turkmenen claimen in Kirkuk de inwoners met de oudste rechten te zijn. Militair zijn ze geen partij voor de Koerden.

Moorden op Turkmenen

Salehi spreekt na een vergadering met de partijtop over de crisis in Irak en over een reeks moorden op prominente Turkmenen in Kirkuk. Buiten de kamer zitten gewapende mannen, pistolen zichtbaar aan hun riem. De straat is afgezet met betonblokken. Het is een klein bewaakt Turkmeens eiland in een grote door Koerden gedomineerde stad. Toch veroorlooft Salehi zich een waarschuwing: „Eenzijdige besluiten nemen is precies wat dit land in de huidige situatie heeft gebracht.”

De Koerden in Kirkuk horen merendeels bij de Patriottische Unie van Koerdistan. Deze PUK, die ook de president van Irak levert, probeert in Bagdad te helpen zoeken naar een politieke oplossing voor de crisis in Irak. PUK-politici hebben goede relaties met buurland Iran en weerhouden zich van commentaren als die van Barzani.

Zelfs binnen diens eigen KDP, de machtigste politieke partij van Koerdistan, blijkt dat de president met zijn stellige uitspraken over een referendum op de troepen vooruit loopt. „We hebben er niets aan nu iets te krijgen en het over zes maanden weer te verliezen”, zegt onder meer Hemin Hawrami van de partij in Selahaddin, een plaatsje een half uur buiten Erbil.

Hawrami weet wat een Westers publiek wil horen. „Koerdistan is deel van de oplossing, niet van het probleem in het Midden Oosten.” En: „We willen allereerst ons model versterken.” Dat betekent: „Vechten tegen terrorisme en een multiculturele stabiele economie zijn.” Prioriteit is nu het bewaken van de grenzen.

En dat is al een uitdaging. Het Koerdische grondgebied is 40 procent groter en wordt aan meerdere kanten bedreigd door sunnitische extremisten. Honderdduizenden vluchtelingen uit andere delen van Irak zijn naar Koerdistan gevlucht.

Geldzorgen

Ook zonder die extra druk op de begroting heeft de regio geldzorgen. Koerdistan is afhankelijk van de centrale regering. Door een hoog oplopende ruzie over het recht olie te exporteren, heeft Bagdad alle betalingen opgeschort. De Barzani’s hebben hun goede contacten met Turkije moeten gebruiken om er geld te lenen.

Barzani lijkt te bluffen als hij met eenzijdige afscheiding dreigt. Het versterkt de positie van de Koerden tijdens de onderhandelingen over een nieuwe nationale regering in Bagdad. In ruil voor deelname willen ze een nog verregaandere vorm van autonomie en het onbetwiste recht olie te exporteren. In zijn strijderspak fungeert Barzani maar wat graag als stok achter de deur.

Barzani wordt in die rol gesterkt door zijn politieke rivaal premier Maliki. Furieus over het dreigende referendum beschuldigde Maliki de Koerden er woensdag van terroristen onderdak te bieden. In reactie besloten de Koerden alle kabinetszittingen voorlopig te boycotten. Zo komt het droomscenario van president Barzani weer een stap dichterbij.