ISIS wil als staat vooral macht afdwingen

Veel ISIS-sympathisanten zijn vooral anti-regime. Maar ook zij willen geen radicaal-islamitische staat, meent Joas Wagemakers.

Illustratie Deng Coy Miel

Onthoofdingen, massaexecuties, openbare lijfstraffen en speciale belasting voor christenen. Zaken die ons zijn voorgeschoteld als uitingen van de Islamitische Staat van Irak en de Levant, beter bekend als ISIS. We zijn wat gewend van radicaal-islamitische groepen, maar ISIS lijkt verder te gaan. Hoe kan dat?

Sommige aanslagen worden ten onrechte toegeschreven aan ISIS. Die worden bijvoorbeeld gepleegd door inviduen zonder orders van bovenaf, maar daarmee is het gewelddadige karakter niet weg te beredeneren. ISIS was altijd al controversieel, ook onder radicale moslims.

De organisatie komt voort uit Al-Qaeda in het Tweestromenland (Irak), een tak van moederorganisatie Al-Qaeda die werd opgezet na de Irak-inval in 2003 en geleid door Jordaniër Abu Mus‘ab al-Zarqawi (1966-2006). Die zorgde al snel voor problemen en kreeg de bijnaam ‘Shaykh van de Slachters’ vanwege aanslagen tegen shi’ieten in Irak, waarbij honderden doden vielen. Hij ging zo ver dat de Al-Qaeda-top hem op de vingers tikte. Kritiek nam toe gedurende het conflict in Syrië in 2011: zijn organisatie incorporeerde het land formeel in haar ‘staat’ en ging zich ISIS noemen.

Toch speelt er meer dan ISIS’ gewelddadige en zelfs binnen radicaal-islamitische kringen controversiële geschiedenis. ISIS’ ideologie is geworteld in het jihadi-salafisme, een gedachtegoed dat enerzijds voortkomt uit het zeer conservatieve salafisme en anderzijds uit het idee dat jihad tegen de ‘afvallige’ heersers van de moslimwereld noodzakelijk is. Hoewel de meeste salafi’s vreedzaam en gezagsgetrouw zijn en ISIS stellig afwijzen, deelt men elkaars strikte opvattingen over sociale omgangsvormen en sterk anti-shi’itisch houding. Waar dit laatste bij de meeste salafi’s beperkt blijft tot ideologische afwijzing van shi’ieten, vertaalt deze houding zich bij ISIS in geweld tegen het regime van Bashar al-Assad, die zelf ook een (heterodoxe) shi’iet is. Dat al-Assad zijn bevolking jarenlang onderdrukt speelt hierin uiteraard ook een grote rol.

Ook ideologie is geen afdoende verklaring voor het geweld van ISIS. Andere groeperingen in Syrië hebben immers grotendeels hetzelfde jihadi-salafistische gedachtegoed en bestrijden hetzelfde regime. Het is daarom goed ook te kijken naar de onderdrukking van ISIS door de Syrische autoriteiten. Onderzoek naar radicaal-islamitische bewegingen in Algerije in de jaren ’90 heeft laten zien dat repressie en infiltratie door de staat kan leiden tot verdere radicalisering omdat ideeën over tegenstanders verharden en negatiever worden en achterdocht toeneemt. Het regime onderdrukt echter ook veel andere groepen. Bovendien gaan er al lang geruchten dat het Syrische regime ISIS grotendeels met rust laat om zo aan de eigen bevolking en de rest van de wereld te laten zien met wat voor tegenstanders men te maken heeft, hoewel dit moeilijk te bewijzen is.

Waarom verschilt ISIS’ geweld dan van anderen? Naast het meer internationale karakter en haar onevenredig grote aantal buitenlandse strijders, is ISIS uniek onder militante groepen in Syrië omdat zij claimt een staat te zijn. Juridisch gezien heeft een staat rechten die individuen of organisaties niet hebben en ISIS claimt deze ook voor zichzelf. Op basis hiervan meent de groep het recht te hebben de wet af te dwingen en dus handen af te hakken, mensen te executeren of ze speciale belastingen op te leggen.

Het staat-zijn van ISIS is echter een van de meest besproken zaken in jihadi-salafistische discussies over deze groep: critici stellen dat ISIS zich misdraagt, afwijkend gedrag vertoont en extremistisch is. Ideologen van ISIS antwoorden hierop dat haar gedrag legitiem is vanwege het feit dat ze een staat is met bepaalde verantwoordelijkheden omtrent ordehandhaving en justitie.

Jihadi-salafistische critici wijzen ISIS’ antwoord echter af en stellen dat een islamitische staat impliceert dat er rechtvaardigheid en veiligheid is, zaken die ISIS onder de huidige omstandigheden onmogelijk kan bieden. ISIS lijkt in hun optiek dan ook alleen voor het afdwingen van regels te staan, zonder de verantwoordelijkheid die een staat met zich meebrengt te kunnen dragen. ISIS heeft volgens haar critici dus helemaal niet het recht deze dingen te doen. Naast individuele, historische, ideologische en politieke factoren lijkt ISIS’ claim een staat te zijn dan ook een belangrijke verklaring te zijn voor het geweld dat de organisatie gebruikt.

Tegelijkertijd is dit een reden waarom ISIS in haar huidige vorm geen lang leven beschoren zal zijn. Haar recente successen in Irak werden misschien verwelkomd door soennieten die zich buitengesloten voelen door de Irakese regering, maar op lange termijn zitten ook zij niet te wachten op ISIS’ bestuur. Dat geldt nog meer voor Koerdische en shi’itische milities en buurlanden als Iran, Turkije en Jordanië. ISIS zal zich dus aan moeten passen aan de wensen van de mensen die ze bestuurt, wat geen ondenkbaar scenario is. Doet ze dat niet en vecht ze onverminderd door, dan valt te verwachten dat ISIS binnen afzienbare tijd hard teruggeslagen zal worden.