ISIS kan wel geweld plegen maar niet regeren

Moeten we vrezen dat ISIS vaste voet aan de grond krijgt en een terreurstaat gaat leiden? Nee, verklaartJoas Wagemakers

Foto AFP

Onthoofdingen, massa-executies, openbare lijfstraffen en speciale belasting voor christenen. Het is ons de afgelopen maanden voorgeschoteld als uitingen van de Islamitische Staat van Irak en de Levant, beter bekend als ISIS. Hoewel we inmiddels wel wat gewend zijn van radicaal-islamitische groepen lijkt ISIS nóg gewelddadiger te zijn dan andere. Hoe is dit te verklaren?

Hoewel sommige aanslagen ongetwijfeld ten onrechte worden toegeschreven aan ISIS valt niet te ontkennen dat de organisatie zich schuldig maakt aan allerhande zaken die – voorzichtig gezegd – niet legitiem zijn volgens het internationaal recht. Wellicht handelen sommigen zonder orders van het centrale leiderschap. Wat hun persoonlijke motieven zijn, is onduidelijk. Maar het gewelddadige gedrag van ISIS als geheel laat zich niet wegredeneren door dit aan individuen toe te schrijven.

ISIS is altijd al controversieel geweest, ook onder radicale moslims. De groep komt voort uit ‘Al-Qaeda in het Tweestromenland’ (Irak), een tak van de moederorganisatie Al-Qaeda die is opgezet na de Amerikaanse inval in Irak in 2003 en werd geleid door de Jordaniër Abu Mus’ab al-Zarqawi (1966-2006). Die zorgde al snel voor problemen. Hij kreeg de bijnaam ‘shaykh van de slachters’ door zijn aanslagen tegen vooral shi’ieten in Irak, waarbij honderden doden vielen. Hij ging hierin zo ver dat het leiderschap van Al-Qaeda hem op de vingers tikte en de legitimiteit van zijn daden in twijfel trok. De kritiek nam toe toen ISIS in 2011 de sprong naar Syrië maakte en dit land zogenaamd in haar ‘staat’ incorporeerde. In 2013 ging de groep zich ISIS noemen.

Geworteld in het jihadi-salafisme

Er speelt hier meer dan ISIS’ gewelddadige en zelfs binnen radicaal-islamitische kringen controversiële geschiedenis. Haar ideologie is geworteld in het jihadi-salafisme, een gedachtegoed dat enerzijds voortkomt uit het zeer conservatieve salafisme en anderzijds uit het idee dat jihad tegen de ‘afvallige’ heersers van de moslimwereld noodzakelijk is.

Hoewel de meeste salafisten vreedzaam en gezagsgetrouw zijn en ISIS stellig afwijzen, deelt men elkaars strikte opvattingen over sociale omgangsvormen en een sterk anti-shi’itische houding. Waar dit laatste bij de meeste salafisten beperkt blijft tot ideologische afwijzing van shi’ieten vertaalt deze houding zich bij ISIS in geweld tegen het regime van Bashar al-Assad, die zelf ook een shi’iet is.

Ideologie is echter geen afdoende verklaring voor het geweld van ISIS. Andere groeperingen in Syrië hebben immers grotendeels hetzelfde jihadi-salafistische gedachtengoed en bestrijden hetzelfde regime. Het is daarom goed ook te kijken naar de onderdrukking van ISIS door de Syrische autoriteiten. Al lang gaat het gerucht dat het Syrische regime ISIS grotendeels met rust laat om zo aan de eigen bevolking en de rest van de wereld te kunnen tonen met welke tegenstanders men te maken heeft, hoewel dit moeilijk te bewijzen valt.

Waarin verschilt ISIS’ geweld dan wel van dat van andere groepen? Naast het meer internationale karakter van ISIS en haar onevenredig grote aantal buitenlandse strijders is ISIS uniek omdat zij claimt een staat te leiden. Juridisch gezien heeft een staat rechten die individuen of organisaties niet hebben. ISIS claimt deze ook voor zichzelf. Op basis hiervan meent de groep het recht te hebben de wet met geweld af te dwingen en dus handen af te hakken, mensen massaal te executeren of hun speciale belastingen op te leggen.

Jihadi-salafistische critici veroordelen ISIS’ visie. Ze stellen dat een islamitische staat impliceert dat rechtvaardigheid en veiligheid gewaarborgd zijn.

Juist die ‘statelijke’ opvatting is de reden waarom ISIS in haar huidige vorm geen lang leven beschoren zal zijn. De groep kan helemaal geen leiding geven aan een staat, ze kan alleen geweld plegen.

Haar recente successen in Irak werden misschien verwelkomd door soennieten die zich buitengesloten voelen door de Iraakse regering, maar op de langere termijn zitten ook zij niet te wachten op ISIS’ bestuur. Dit geldt nog meer voor Koerdische en shi’itische milities en buurlanden als Iran, Turkije en Jordanië.

ISIS zal zich dus moeten voegen naar de wensen van de mensen die ze bestuurt, wat geen ondenkbaar scenario is. Doet ze dit niet en vecht ze onverminderd door, dan valt te verwachten dat ISIS binnen afzienbare tijd hard teruggeslagen wordt.