Oorlog in Gaza? In brandhaard Midden-Oosten is het nu bijzaak

De situatie in Israël wordt beïnvloed door de vele conflicten om het land heen.

Decennia lang gold het conflict tussen Israël en de Palestijnen als dé centrale kwestie in het Midden-Oosten. Voor alle landen in de regio stond het hoog op de agenda. Zolang de Palestijnse kwestie niet was opgelost, werd vaak beweerd, konden andere problemen ook niet worden aangepakt. Arabische regeringen leidden de aandacht graag af van hun binnenlandse problemen door omstandig hun solidariteit met het Palestijnse volk uit te dragen.

Maar zo prominent figureert het Israëlisch-Palestijnse conflict allang niet meer in de politieke verhoudingen in het Midden-Oosten. Het conflict wordt overschaduwd door de chaos waarin de invasie van Irak in 2003 en de Arabische Lente zijn uitgemond, en vooral het dreigende uiteenvallen van Irak en de burgeroorlog in Syrië. Die grote geopolitieke ontwikkelingen hebben nauwelijks iets te maken met de Israëlisch-Palestijnse kwestie, die daardoor aan relatief belang verliest.

President Obama verklaarde dinsdag in een opiniestuk in de Israëlische krant Ha’aretz nog dat Amerika pal staat voor de veiligheid van Israël – en dat daar inspanningen bij horen voor vrede. Maar de bemiddelingspoging van zijn minister van Buitenlandse Zaken Kerry is dit voorjaar op niets uitgelopen. En zicht op een nieuwe poging is er niet, zeker niet nu het geweld tussen Israël en Hamas deze week weer hoog is opgelaaid. Syrië en Irak eisen ook van de VS veel aandacht op – al heeft dit niet tot veel actie geleid.

De Israëlisch-Palestijnse kwestie is zo van een zaak van wereldbelang tot een regionaal conflict geworden. Nog steeds dramatisch, nog steeds verzekerd van veel internationale aandacht en verontwaardiging. Maar het idee dat alle andere moeilijkheden in het Midden-Oosten er nauw mee samenhangen, als dat ooit al werkelijkheid was, valt niet meer vol te houden.

Het Midden-Oosten maakt ingrijpende veranderingen door: grenzen dreigen opnieuw getrokken te worden, miljoenen mensen zijn op de vlucht gedreven, allianties verschuiven, sektarische tegenstellingen groeien. Maar met Gaza, de Westelijke Jordaanoever, de nederzettingen en Jeruzalem heeft dat weinig te maken.

Illustratief is hoe de positie van Hamas verzwakt is door het wegvallen van steun uit Syrië, Iran en Egypte. Hamas zag de ingrijpende veranderingen in de regio aankomen, maar gokte verkeerd. Toen de Syrische burgeroorlog uitbrak, koos Hamas de kant van de rebellen en nam het afstand van zijn steunpilaren Syrië en Iran. Qatar nam de rol van geldschieter over en Hamas-leider in ballingschap Khaled Meshaal verhuisde noodgedwongen van Damascus naar Doha.

Naast Qatar kreeg Hamas ook steun van Egypte, waar na de opstand tegen president Mubarak de Moslimbroederschap aan de macht was gekomen. De Moslimbroeders maakten kortstondig een einde aan het isolement van Hamas in de Gazastrook. Dankzij president Morsi kwamen delegaties uit Egypte, Tunesië en Qatar op bezoek in Gaza. Maar de coup van het Egyptische leger maakte abrupt een eind aan de steun van Egypte en Qatar.

Ook de rest van de Arabische wereld heeft andere dingen aan zijn hoofd dan het lot van de Palestijnen – al was die solidariteit nooit erg oprecht. Wie herinnert zich nog het Arabische vredesplan uit 2002? Dat voorzag in volledige Arabische erkenning van Israël in ruil voor ontruiming van alle in 1967 bezette gebieden, een Palestijnse staat met Oost-Jeruzalem als hoofdstad en oplossing van het Palestijnse vluchtelingenprobleem. Israël weigert het simpelweg te behandelen.

Inmiddels wordt het Palestijns-Israëlische conflict overschaduwd door de strijd in Syrië en Irak, die de verhoudingen tussen sunnieten en shi’ieten in de regio op scherp heeft gezet. De opstanden, oorlogen en regimewisselingen van de afgelopen jaren hebben de angst en rivaliteit tussen de twee grootste stromingen in de islam versterkt. Politieke en religieuze leiders mobiliseren mensen steeds meer op basis van sekte, met behulp van giftige retoriek in media en moskeeën.

Op de achtergrond speelt de strijd tussen Saoedi-Arabië en Iran om de macht in de regio. Dit is nu het prisma waardoor velen de ontwikkelingen in het Midden-Oosten bekijken. Zo zijn de Saoediërs doodsbang dat een nucleaire deal met Iran leidt tot toenadering tot het Westen. In het licht van deze schuivende geopolitieke verhoudingen is het Palestijns-Israëlische conflict gereduceerd tot een bloedige bijzaak.

En dat brengt een oplossing, die toch al niet bepaald voor het grijpen lag, eerder verder weg dan dichterbij.