Favela’s zijn geen menselijke dierentuinen

Naast voetbal was een ander beeld uit Brazilië dit WK favoriet: favela’s. Touroperators hebben deze sloppenwijken ook ontdekt. Ko Koens maant toeristen niet de voyeur uit te hangen.

Toeristen maken foto’s van een favela in Rio de Janeiro. Favelatoerisme is de afgelopen jaren erg populair geworden. Foto Reuters

Na de ontstellende nederlaag van Brazilië tegen Duitsland in de halve finales is Brazilië in rouw. Een halve finale die niet alleen het gastland van het WK lang zal bijblijven. Maar er is nog een ander beeld van Brazilië dat op het netvlies blijft hangen: dat van de uitgestrekte, kleurrijke sloppenwijken in de steden.

Die favela’s zijn overal op tv te zien: van documentaires tot reclames. De beelden zijn perfect om het ‘authentieke’ Brazilië weer te geven – en nodigen mogelijk zelfs kijkers uit om zelf een kijkje te nemen, mochten ze ooit op vakantie gaan naar het land van de gele kanaries.

Hoewel het bezoeken van de favela’s misschien niet de eerste activiteit is waaraan je denkt als je besluit naar Brazilië te gaan, is het al ruim twintig jaar mogelijk. En het aantal toeristen neemt snel toe. Het ‘favelatoerisme’ past hiermee in een wijdere toename van internationaal sloppenwijktoerisme, in landen als Zuid-Afrika, India, Indonesië en Kenia.

Geen echte interactie

Veel van dit internationaal sloppenwijktoerisme is controversieel. Het zijn voornamelijk rijke westerse toeristen die de wijken bezoeken, vaak zonder echte interactie met de lokale bevolking. Tegenstanders vergelijken dit soort tours met het bezoeken van een menselijke dierentuin. Sommigen raden zelfs aan deze gebieden in het geheel niet te bezoeken.

Sommige tours zijn inderdaad voyeuristisch. Het is niet prettig om gefotografeerd te worden zonder dat je om toestemming wordt gevraagd, of min of meer gedwongen te zijn vreemden in je huis te laten kijken. Helaas is dit de dagelijkse realiteit voor bewoners in enkele sloppenwijken waar gidsen nauwelijks duiding geven over hoe toeristen zich dienen te gedragen. Daarnaast kunnen deze rondleidingen negatieve stereotypen ook nog eens versterken.

Oprecht geïnteresseerd

Dit lijken goede redenen om nog eens na te denken over een bezoek aan een sloppenwijk. Aan de andere kant kun je je ook afvragen hoe ethisch het is om bepaalde delen van een land te negeren, en al je geld te spenderen in rijkere gebieden.

Sloppenwijktoerisme kan direct geld opleveren voor ondernemers in arme gebieden. Daarnaast biedt het de mogelijkheid stereotypes te ontkrachten en een stem te geven aan groepen die normaal gesproken monddood worden gehouden. Ook voorziet het in een behoefte van toeristen die oprecht geïnteresseerd zijn in een land, en die verder willen kijken dan de soms net iets te rooskleurige voorstelling die de toerisme-industrie ze voorschotelt.

Helaas is het nog steeds moeilijk om sloppenwijktoerisme op een verantwoorde manier uit te voeren.

Vooral het welzijn van de toeristen die op zoek zijn naar een ‘authentieke’ nieuwe ervaring lijkt bij veel tours belangrijk te zijn. Voor toeristen zelf is het over het algemeen heel moeilijk om ethisch verantwoorde touroperators te scheiden van organisaties die alleen op geld uit zijn.

Hoe kunnen we ervoor zorgen dat deze unieke vorm van toerisme op een duurzame, menswaardige en geëmancipeerde manier wordt georganiseerd?

Stel je bescheiden op

Om te beginnen is een verbeterde samenwerking tussen ondernemers onderling, en met de lokale overheid noodzakelijk. Net als een kritische academische wereld.

Toeristen kunnen een bijdrage leveren door zich bescheiden op te stellen en zich te realiseren dat ze geen toeristische attractie bezoeken, maar te gast zijn in een levende gemeenschap. Hopelijk is favelatoerisme tijdens het volgende grote evenement in Brazilië – de Olympische Spelen van 2016 – dan minder controversieel geworden.