De mens is meer fictie dan water

Schrijver A.H.J. Dautzenberg (A.) en Diederik Stapel (d.) buigen zich over de kracht van fictie. Een voorpublicatie van fragmenten uit hun brievenroman, die in september verschijnt.

Vertekeningen Diederik Stapel

A, ik begrijp de bevrijdende kracht van je wensdromen. De ogen geloken, oceanisch schommelend op de conjuncturen van de eeuwigheid. Maar zo ver is het nog niet. De dood is een te dogmatisch antwoord op onze angst voor vrijheid.

d.

Vorige week las ik in de wetenschapsbijlage van de Volkskrant dat mensen depressief kunnen worden door hun eigen afweersysteem. Een overactief immuunsysteem onderdrukt het beloningssysteem – drie keer systeem, maar dit terzijde. De mens als slachtoffer van zichzelf. Een imploderend, zelfvernietigend wezen. Ik word vrolijk van dit soort berichten.

A.

In je brief roep je me op om eens een liefdevolle tekening van Violet Hetzeheuvel te maken en haar verder met rust te laten. Graag. Bij dezen.

I love you. I am sorry. Please forgive me. Thank you.

d.

Oud-SS’er Erich Priebke krijgt een geheim graf. Velen willen niet dat hij ‘als een normaal mens’ wordt begraven. Wat was hij dan? Waarom durven we hem niet te zien als een van ons? Ik denk dat de passiviteit van velen meer slachtoffers heeft gemaakt dan de activiteit van enkelen.

A.

Wie durft er genoegen te nemen met verklaringen van menselijk gedrag die niet simpel en zelfverheffend zijn? Wie kan incarneren wat niet geruststellend is? Willen jullie meer of minder geruststelling? ‘Meer, meer, meer.’ Dan gaan we dat regelen.

d.

Ethiek wordt te pas en te onpas gebruikt om beleid te camoufleren of, omgekeerd, op te tuigen. En opvallend veel mensen zijn het met je eens als je iets ‘ethisch (on)juist’ vindt. Dat maakt indruk, dat verdient respect. Het is een soort toverformule.

A.

Ik scoor hoog op de schaal van Pasolini. Misschien niet zo hoog als jij, maar ik kom in de buurt. Zoals Marx al (ongeveer) zei: ‘Filosofen hebben honderden jaren besteed aan het interpreteren van de werkelijkheid, nu is het tijd om haar te veranderen.’ Dat was halverwege de negentiende eeuw. Is het zo langzamerhand niet meer dan tijd om maar weer eens een poging te wagen? Het historisch materialisme heeft echt niet stilgezeten hoor! Die oude dieseltrein is gewoon doorgedenderd. Spring maar achterop! Agitatie en Propaganda! Laten we de huidige culturele hegemonie niet alleen beschrijven en bevragen, maar vooral doorbreken en veranderen!

d.

Ik blijf het een interessant experiment vinden: het journaal recenseren – NOS én RTL. De journalisten presenteren het nieuws telkens als de werkelijkheid. Je moet eens letten op het decor (spectaculair), de invalshoek (human interest) en de toon (dit is waar, mensen). De waarheid laat zich regisseren.

A.

De mens is meer fictie dan water.

d.

Wetenschappers hebben ontdekt dat bij fruitvliegjes broers samenwerken om vrouwtjes te bevruchten. De kans op voortplanting is zo groter, omdat broertjes minder met elkaar vechten. Mooi ook dat ‘broers’ gaandeweg het bericht evolueert in ‘broertjes’. Vervang het woord ‘fruitvliegjes’ door ‘mensen’ (of ‘mensjes’) en je hebt de poppen aan het dansen.

A.

Ik mediteer, maar een glas karnemelk wil ook wel eens helpen.

d.

Astrofysici ontdekken het ene na het andere wonder – donkere materie die bestaat uit steriele neutrino’s, spookdeeltjes die ‘in theorie’ ontstaan bij kernprocessen. Wanneer ík naar boven kijk, denk ik: is de reactie van de mens op de ‘maan’ daadwerkelijk zo verschillend van die van de huilende wolf? Een projectie van verlangens, een luidruchtige manifestatie van onrust, van ik-ben-híér.

A.

Op weg naar de Gamma (voor een verlengsnoer – is dat ook een metafoor?) fietste ik langs de Tilburgse bajes. Hoge hekken, tralies, veel grijs en beton, en een gigantisch parkeerterrein voor het bezoek. Ik werd er droevig van. Terwijl ik langs de gevangenisgebouwen reed, moest ik denken aan de ‘schuldige landschappen’ van Armando. Voor Armando is een schuldig landschap een gebied, een locatie waar het allerergste is gebeurd. Bestaan er landschappen die onschuldig zijn? Welk stukje land of maatschappij is nou werkelijk nog van alle blaam en smetten vrij? Is er nog ergens een plek te vinden die naïef en onwetend is? Ik twijfel. Onder elke boom groeit onkruid en achter elke deur schuilt troep. Huiselijk geweld, incest, bedrog, achterklap, volksverlakkerij, eigenbelang, domheid, zwakte, principeloosheidvermoeidheid, onmacht, luiheid, moedwil en misverstand. Overal. Ook in het paradijs. Het paradijs is een schuldig landschap. Misschien wel het eerste.

d.

Keynes is in deze tijden van crisis ook in liberale kringen immens populair. Nieuwe keynesianen, neo-keynesianen, post-keynesianen, keynesianen 3.0 of hoe ze zich ook willen noemen, allemaal ageren ze min of meer tegen de destructieve bezuinigingspolitiek en propageren ze overheidsinvesteringen in de economie. Tijdens mijn studie (1987-1992) werd er nog schamper gesproken over de ‘kapitaalverkwistende communist’ Keynes. In tijden van nood zijn ook de meest zwaar bevochten wetenschappelijke inzichten een sta-in-de-weg.

A.

De mens is een onvermoeibare bedelaar van het absolute. Jengeljengeljengel. Misschien is het goed wanneer de hemel een keer openbarst en uit die scheur een hand neerdaalt die ons allemaal optilt, terwijl een zware stem licht vermanend donderzegt: ‘En nou ophouden met dat gezeik. Kappen.’

d.

Op het Boekenbal kwam ik afgelopen vrijdag Rob Schouten tegen. Ik wees hem op de fouten in zijn essay over mij in Trouw. Zijn antwoord: ‘Voor 300 euro ga ik mijn best niet doen.’ Waarop we allebei in de lach schoten.

A.