Ze moeten ‘veilig’ terug naar hun Congolese cel

Verdachten in Congo, getuigen bij het Internationaal Strafhof, asielzoekers in Nederland. Na drie jaar zijn ze teruggestuurd.

Ze zijn uitgezet, de drie Congolese Strafhofgetuigen die ruim drie jaar vastzaten in Nederland. Zondag werden ze van de vreemdelingendetentie op Schiphol naar Congo gevlogen. De juridische strijd woedt nog.

1 Over wie hebben we het ook alweer?

Floribert Ndjabu Ngabu, Pierre Célestin Mbodina Iribi en Sharif Manda Ndadza Dz’Na werden in maart 2011 door Congo ‘uitgeleend’ aan het Internationaal Strafhof (ICC). Daar waren ze opgeroepen als getuigen voor de verdediging van de Congolese militieleiders Germain Katanga (nu veroordeeld) en Mathieu Ngudjolo Chui (vrijgesproken en in afwachting van hoger beroep). Omdat de drie mannen in Congo zelf vastzaten en verdacht worden van een aandeel in de lokale burgeroorlog, kwamen ze in de gevangenis in Scheveningen. Daar vroegen ze asiel aan in Nederland.

2 Hoe reageerde Nederland?

Eerst werd bestreden dat de mannen asiel konden aanvragen omdat hun Scheveningse cel zich juridisch niet op Nederlands grondgebied zou bevinden. Toen werd het asiel afgewezen omdat ze zelf mogelijk oorlogsmisdadigers zijn. Vervolgens oordeelde een Nederlandse rechter dat Congo te gevaarlijk was om hen naar terug te sturen – ze hadden immers bij het Strafhof de huidige president Joseph Kabila als hoofdschuldige aan de burgeroorlog aangewezen.

3 En wat deed het Strafhof?

Al die tijd bleven de drie vastzitten onder de hoede van het ICC. De kosten van de detentie in Scheveningen liepen op tot een miljoen euro en de relatie met Congo én Nederland stond op het spel. Het Strafhof had immers beloofd de getuigen na verhoor aan Congo terug te geven. En het kon moeilijk drie verdachte mannen loslaten op het grondgebied van gastland Nederland.

Nadat Ndjabu dit voorjaar in zijn cel in hongerstaking ging, werden de drie toch overgeplaatst naar Nederlandse vreemdelingendetentie.

4 Waarom zijn ze nu teruggestuurd?

De Raad van State besloot eind vorige maand dat de mannen toch uitgezet kunnen worden, omdat het Strafhof van het regime in Congo garanties heeft gekregen dat ze netjes behandeld zullen worden. Het Europese mensenrechtenhof in Straatsburg wilde de zaak niet behandelen – waarmee ze voor Nederland is afgedaan.

5 Wat gebeurt er nu met de drie?

Hun advocaten, Amnesty International en Human Rights Watch vertrouwen de garanties van Congo niet. Amnesty vreest „ernstige mensenrechtenschendingen, waaronder een oneerlijk proces, marteling en de doodstraf”. Als dat inderdaad gebeurt, kan de kwestie opnieuw een probleem van Nederland worden, waarschuwen de advocaten. Het is immers de Nederlandse Raad van State die de vrijbrief gaf om de drie terug te sturen.

6 Wat betekent dit in de toekomst voor ICC-getuigen?

Precedentwerking was één van de belangrijke redenen waarom Nederland wilde dat de mannen werden uitgezet. Getuigen bij het Strafhof moeten niet gemakkelijk kunnen blijven. Het strafhof heeft beloofd dat (verdachte) getuigen zoveel mogelijk via video-verhoren in hun eigen land een verklaring moeten afleggen. Volgens critici komt dat de internationale rechtspraak niet ten goede.