Column

Zelden heeft de overheid zo’n ingrijpende oproep gedaan

De verzorgingsstaat wordt te duur. Waarom zeggen politici dat niet gewoon, vraagFloor Rusman zich af.

Dit politieke jaar begon en eindigde met het woord ‘participatiesamenleving’. Afgelopen woensdag voerde de Kamer er een debat over, aangevraagd door Arie Slob die opheldering wilde over het begrip. Het lezen van de notulen is even een zit, maar wel de moeite waard: ze bevatten mooie voorbeelden van politieke retoriek.

Het debat begon interessant, maar de retoriek won het van de oprechtheid toen Samsom en Rutte aan het woord kwamen. Logisch misschien: zij moeten het beleid verdedigen. Maar dat deden ze niet erg overtuigend.

Diederik Samsom heeft na het eerlijke verhaal het positieve verhaal ontdekt. Als je hem moet geloven zijn de decentralisaties en bezuinigingen een zegen voor alle Nederlanders. De overheid wordt anders, vertelde hij: ‘Minder dwingend, maar daarentegen juist dichter bij de mensen, minder lomp, minder bureaucratisch.’ Het woord ‘lomp’ gebruikte hij maar liefst vijf keer om te beschrijven hoe de overheid nu werkt. Het gaat gelukkig helemaal anders worden: niet meer lomp, maar flexibel, menselijk, behulpzaam. Meer kwaliteit voor minder geld – dit horen we vaker als er bezuinigd moet worden.

Terwijl Samsom suggereerde dat alles alleen maar beter wordt, beweerde Rutte juist dat er niets radicaals zal veranderen. Hij begon zijn verhaal met een stropop: de participatiesamenleving is voor het kabinet ‘geen na te streven heilstaat’. Niemand verdenkt Rutte ervan een heilstaat te willen stichten, dus deze opmerking scoorde hoog op de schaal van nietszeggendheid.

Wat volgde was erger dan een stropopredenering: het was in strijd met de werkelijkheid. Rutte sprak over de politiek alsof die niet leidend is, maar volgend. Zijn betoog kwam hierop neer: de samenleving verandert, mensen zijn mondiger en ondernemender geworden, en de overheid moet zich daaraan aanpassen. Letterlijk zei hij: ‘Wij roepen de samenleving niet op om te participeren. (…) Dat bezielend verband komt voort uit zelfgekozen netwerken, niet omdat ik daartoe oproep.’

Dit nadat er bijna een jaar lang een debat is gevoerd over de grootste hervorming van de verzorgingsstaat in decennia, waarbij bewindslieden ons keer op keer opriepen ‘meer naar elkaar om te zien’. Hoezo ‘wij doen geen oproep’? Zelden heeft de overheid zo’n grote, ingrijpende oproep gedaan! Waarom wordt die niet met overtuiging gebracht, in plaats van hem te ontkennen? Waarom kan Rutte bijvoorbeeld niet zeggen: ‘Het was mooi, een halve eeuw verzorgingsstaat, maar het wordt nu onbetaalbaar. We zijn miljarden kwijt aan huishoudelijke hulp voor mensen die dat best zelf kunnen regelen. We kunnen het ons niet meer veroorloven solidariteit geheel via de overheid te organiseren.’

Het eerlijke verhaal over de participatiesamenleving gaat zo: het kabinet hervormt de verzorgingsstaat ingrijpend, en dat zal voor velen van ons oncomfortabele gevolgen hebben. Welke politicus durft dit verhaal te vertellen?