‘Hé, wil je me hier even vlooien?’

Schotse primatologen onderzochten voor het eerst wat chimpgebaren betekenen.

Een dominant mannetje uit de onderzochte chimpanseegroep in Oeganda omarmt een bevriend mannetje. Foto Catherine Hobaiter

In het oerwoud in Oeganda, aan de voet van een enorme boom, zit een groepje chimpansees uit een poeltje te drinken met ‘sponzen’ die ze van opgefrommelde bladeren hebben gemaakt. Het jonge vrouwtje Rafia wil ook zo’n spons, van haar oudere zus Rose. Maar die heeft haar zusje net zo vakkundig genegeerd, dat moeder erbij moest komen om de piepende Rafia te kalmeren.

Dan probeert Rafia het nog eens. Ze steekt haar hand uit en strijkt er een paar keer mee langs Rose’s mond. Eindelijk krijgt Rafia haar zin: ze krijgt de spons en houdt op met bedelen.

De Schotse primatologen Catherine Hobaiter en Dick Byrne verspreidden dit filmpje om te laten zien hoe wilde chimpansees gebaren gebruiken. Het artikel dat ze vrijdag in Current Biology publiceerden, is de eerste ‘begrippenlijst’ van chimpanseegebaren.

Hobaiter en Byrne onderscheiden 66 gebaren en 19 doelen – de meeste gebaren zijn bedoeld om iets van een andere aap gedaan te krijgen. Vlooien, flirten, samen ergens naar toegaan.

„We weten al dertig jaar dat chimpansees met gebaren communiceren, maar vreemd genoeg had nooit iemand simpelweg uitgezocht wat die apen proberen te zeggen”, zegt Byrne in een persbericht van de University of St Andrews waar beide apenonderzoekers werken. Voor hun studie analyseerden ze 4.531 gebaren van wilde chimpansees.

De mensapen gebruiken gebarentaal op een gerichte en flexibele manier, concluderen de primatologen. De ruim tachtig chimpansees die ze tussen 2007 en 2009 meer dan een jaar volgden in een bergachtig bosgebied in Oeganda hebben een gezamenlijke verzameling gebaren. Die gebruiken ze allemaal – individuele verschillen zijn er nauwelijks.

Toch gebruiken de apen zelden één gebaar met één doel. Dat gaat alleen op voor simpele verzoeken, zoals: ‘wil je deze plek van mijn lijf even vlooien?’. Veel vaker gaat het zoals bij Rafia, die meerdere gebaren inzet (‘reiken’ en ‘mond strijken’) om een spons te bemachtigen. Die flexibiliteit zetten chimpansees in voor ingewikkeldere sociale situaties waarin onderhandelen noodzakelijk is.

Flirten, bedelen om eten, een andere aap doen ophouden. Voor ‘stop’ hebben de Oegandese chimps wel acht gebaren: de ander vastgrijpen of een hand op hem leggen, duwen, meppen, tikken met de vingers, schoppen met twee voeten tegelijk. Zelfs zijwaarts over de rond rollen of een koprol maken, hebben het beoogde effect.

Omgekeerd kan ook hetzelfde gebaar meerdere betekenissen hebben. Schoppen met twee voeten betekent bijna net zo vaak ‘kom mee’ als ‘stop’. „Hoe het wordt geïnterpreteerd, zal afhangen van andere aanwijzingen – zoals of de aap subtiel een bepaalde richting op beweegt, of de eerdere ervaringen van de apen met elkaar”, schrijven Hobaiter en Byrne.

Dat ‘sociaal manoeuvreren’ via gebaren leren jonge apen tijdens het spelen, denken de primatologen. Bijna alle mogelijke gebaren (57 van de 66) komen voor in spel, en dan vooral die met moeilijke betekenissen – zoals ‘volg me’ of ‘ga weg’. „Een jonge aap moet veel leren over het juiste gebaar in de juiste sociale situatie.”

Elders seks

Lijken de apengebaren op mensentaal? De gebaren zijn net zoals taal flexibel, doelgericht en opzettelijk. Maar de chimps gebruiken hun gebaren veel beperkter: alleen om de directe ontvanger iets te laten doen. De Schotse onderzoekers vonden geen gebaar voor ‘kijk, een adelaar’ of ‘sla jij hem?’. Ook in andere onderzoeken met wilde mensapen is zelden zoiets gezien. Maar een artikel dat óók vrijdag in Current Biology verscheen, beschrijft het wel – bij bonobo’s.

Emilie Genty en Klaus Zuberbühler (van de universiteiten van Neuchâtel en St Andrews) onderzochten de apen in een reservaat in Kongo, en ontdekten een gebaar voor ‘laten we ergens anders seks hebben’. Het is zeldzaam: bij 1.080 paarpogingen gebeurde het slechts twintig keer. Bonobo’s die het gebaar maakten, waren net afgewezen door een potentiële sekspartner. Dan wenkten ze een derde aap, die een paar meter verderop stond. „Jij daar (erectie tonen, arm uitstrekken), zullen we (grote armzwaai) dáárheen?” Meestal werkte het.