Ja tegen Europa! Nee tegen Europa!

Martin Sonneborn

Met 180.000 stemmen werd de Duitse satiricus Martin Sonneborn, maker van het blad Titanic, met zijn eenmans-fake-partij gekozen in het Europees Parlement. Deze week nam hij zijn zetel in. „We staan voor inhoudsloze politiek.”

De Duitse satiricus Martin Sonneborn, kersvers lid van het Europees Parlement met zijn Partij voor Arbeid, Dierenbescherming, Elitebevordering en basisdemocratische Initiatieven (PARTEI). Rechts: Bestaande cover van zijn satirische tijdschriftTitanic en campagneposters voor Die Partei.

Martin Sonneborn (49) staat nog even te bellen voor onze afspraak aan de Stuttgarter Platz in de elegante wijk Charlottenburg in het westen van Berlijn. De gesprekken op het terras vallen stil: vingers wijzen. Is dat niet die grappenmaker die in het Europees Parlement is gekozen? Sonneborn wordt wel de ‘politieke tak van Titanic’ genoemd, naar het Duitse satirische tijdschrift dat hij uitgeeft. Hij werkt ook voor de satirische Heute-Show en verzorgt een rubriek voor Spiegel online. Op het terras doet hij alsof de belangstelling hem ontgaat.

Deze week trad Sonneborn daadwerkelijk aan als lid van het Europarlement, na jaren als fake-politicus in de weer te zijn geweest om het opgeblazen gedrag van echte politici aan de kaak te stellen. Omdat Duitsland deze keer onder druk van de rechter geen kiesdrempel had voor het Europees Parlement, hielpen 180.000 stemmen Sonneborns Die Partei aan een zetel. In de campagne kondigde hij aan dat hij na een maand weer zou aftreden. Na hem zouden 59 andere kandidaten bij toerbeurt zitting nemen en zo „de Europese Unie uitmelken als een klein Zuid-Europees land”.

Hij neemt een slokje van zijn cappuccino. „Ik heb natuurlijk een groot voorbeeld: Geert Wilders – ook een eenmanspartij, geloof ik.” Sonneborn formuleert met een zachte stem volzinnen die horen bij zijn rol. Vragen beantwoordt hij graag met de formulering „Ik ben blij dat u die vraag stelt”. Om dan over iets heel anders verder te praten.

„Ik vermoed dat ik na de onderhandelingen over de totstandkoming van fracties in het Europees parlement fractieloos zal blijven”, zegt Sonneborn. „Geheel in lijn met de belofte aan de kiezers: we staan voor inhoudsloze politiek en vandaar dat ik waarschijnlijk plaats zal nemen naast Udo Voigt.”

Dat is de afgevaardigde van neonazi-partij NPD, die ook voor het eerst in het Europarlement doordringt.

„Correct. Hij heeft al eens een strafklacht tegen me ingediend wegens belediging, dus we weten elkaar op waarde te schatten. Mijn enige vrees is dat ik hem misschien sympathiek ga vinden. Want dat gebeurt nou eenmaal vaak als je mensen persoonlijk leert kennen.”

Veel mensen geloven niet dat u uw plaats in het Europarlement echt zult innemen.

„Nee, ze verwachten dat ik na een maand weer aftreed. Maar helaas moet ik die verkiezingsbelofte breken vanwege het reglement van het Europees Parlement. Staatsrechtgeleerde Hans Herbert von Arnim heeft erop gewezen dat het reglement ons plan voor roterend lidmaatschap verbiedt. We hebben nu dus besloten dat ik dan maar zelf het mandaat zal opnemen, tot ik er genoeg van heb.”

Von Arnim vindt dat humor ergens ophoudt: je moet volgens hem de instituties wel serieus nemen.

„Precies. Von Arnim is dan ook geen satiricus maar een jurist. Ik zie dat een slag anders.”

U neemt humor serieus, wat eigenlijk ook zeer Duits is.

„Nee, dat is niet zeer Duits. In mijn wereldbeeld onderscheidt satire zich van Klamauk [ gooi- en smijtwerk], comedy en van vele andere humoristische genres in die zin dat het als drijvende kracht agressie heeft. Buiten ons tijdschrift Titanic en op de tv bij verrassing sinds vijf jaar de Heute-Show, zie je in Duitsland niet veel satire. Er is wel veel ironie. Ik weet niet hoe dat in Holland is. Maar hier ontbreekt het aan ernst die je moet opbrengen om zaken te doorgronden.”

U bent tegenstander van ironie?

„Het ergert mij als in media in het algemeen om intelligente satire gelachen wordt door mensen die het niet begrijpen. Er bestaat zeker een groei in het aanbod van comedy, ironie en humor, in de media en in de samenleving.”

Maar die is ongevaarlijk?

„Neem de befaamde internetkrant Der Postillon, die [à la De Speld en The Onion] grappen maakt door situaties een slag te draaien. Dat kun je grappig vinden zonder dat je de achtergronden kent. Ik ben er dus voorstander van om humor en satire serieus te nemen, maar ik geloof niet dat veel mensen in dit land dat doen.”

U bent systeemcriticus.

„Kritiek met komische middelen. Inderdaad: ‘een duidelijk ja tegen nee’. Zoals het motto luidt van Titanic. Maar gewone nonsens kan ook. Primitieve polemiek, hatelijk natrappen. Voor ons staan alle mogelijke speelwijzen open. Ook bijvoorbeeld het wijzen op lichamelijke tekortkomingen. Of het lastig vallen met de camera. Ik heb Merkel een keer opgewacht bij een open dag. Toen ik haar vroeg of het een mooie dag voor haar was of een klotedag, heeft ze mij zo’n boze blik toegeworpen, dat ik er zeker van ben dat ik geen kans maak ooit voorzitter van de Europese Commissie te worden.”

„Waarom die fixatie op bondskanselier Merkel? De macht in Duitsland is toch net als in Nederland verkaveld in tal van instituties, rechters en onderbazen?

„Desondanks geloof ik dat Merkel op dit moment het centrum is van de Duitse politiek: zij beslist de koers. Zij heeft haar partij al jaren zo in de greep dat er geen tegenstand meer is. Coalitiegenoot SPD is te zeer georiënteerd op de macht en te zeer bereid compromissen te sluiten om Merkel een tegengeluid te geven.”

Heeft ze echt zoveel macht? Zij was aanvankelijk tegen Juncker als nieuwe Commissievoorzitter.

„Dat klopt! Niemand wilde Juncker. Zelfs ik wilde hem niet. Maar goed, ik ben benieuwd of de hele gang van zaken tot een emancipatie van het parlement leidt. Daar ben ik voor, maar anderzijds ook tegen. In lijn met de slogan van onze partij: Ja tegen Europa, Nee tegen Europa. Daarmee hebben we onze kiezers overtuigd.”

En daarmee richt u zich tegen de ambivalente houding van de grote partijen?

„Aan de ene kant wel. Aan de andere kant kun je zien dat de Europese verkiezingen 70 procent van de kiezers volkomen koud laten. We hebben daarbij aangesloten en met succes.”

Bent u niet veel te eerlijk voor een echte politieke partij?

„Nee, eerlijkheid wordt onderschat. De kiezers weten dat we inhoudsloos zijn en populistisch en georiënteerd op de macht en dat bevalt de mensen wel, geloof ik. In principe zijn we precies wat de anderen ook zijn, alleen zeggen wij het openlijk. En dat noemen wij: moderne turbopolitiek. Overigens beschikken we ook al in sommige steden over gekozen volksvertegenwoordigers. Sommigen beginnen nu ook echt op dat niveau realpolitik te bedrijven, ik bezie dat met genoegen. In Krefeld bijvoorbeeld vormen we een fractie met de Piraten, in Lübeck ook, en in Halle met die Linke. Dus er zijn al mensen die politiek maken volgens onze lijn.”

Onder al deze vrolijkheid schuilt veel boosheid.

„Nee, wel een zekere agressie. Er zijn verschillende manieren waarop men op deze krankzinnige kapitalistische samenleving kan reageren. Men kan meespelen. Men kan aan de drank gaan. Men kan aan de politiek gaan. Men kan ondergronds gaan en de gewapende strijd aangaan. Of men kan naar een blad als Titanic gaan en proberen deze waanzin en contrasten met een goede grap te lijf te gaan.”

Het gaat dus om fundamentalistische humor.

„Zeer zeker. Ik geloofde vroeger niet dat men de dingen kan veranderen met Titanic. Maar we zijn al tevreden als we het blad kunnen maken dat ons bevalt. Als je er om hebt kunnen lachen, kun je met de bekritiseerde werkelijkheid veel beter leven.”

Maar hoe moeten we het fenomeen Merkel begrijpen? Is zij daadwerkelijk geliefd bij de meeste Duitsers?

„Dat is een vraag die Duitsers niet zelf kunnen beantwoorden. Dat is een psychologische kwestie. Een vervangende moederfiguur, zodanig streng. Eigenlijk is er een linkse meerderheid in Duitsland maar die is versnipperd, daarom is er de facto een conservatieve meerderheid. Er zijn veel mensen die Merkel stemmen zonder dat ze conservatief zijn. Dat kan alleen voortkomen uit psychische nood.”

Goed, een ander thema: Hitler. U blijft daarmee spelen.

„Nee. Er kan af en toe in een oude reflex eens een grap over hem tussendoor schieten, maar Hitler doen we niet meer. Titanic heeft als eerste het taboe doorbroken door grappen over Hitler te gaan maken. We hebben gemerkt dat Hitler goed verkoopt en het was leuk om te doen – oud-bondskanselier Helmut Kohl op de omslag vergelijken met Hitler en talloze variaties op dat thema. Maar ergens in de jaren negentig werd dat anders. Toen zijn de commerciële zenders opgekomen met eigen comedy-shows die Hitler puur als gimmick in dienst van de kijkcijfers deden. Dat was voor ons het signaal ermee op te houden. Maar als je een NPD-man een Hitlersnorretje onder de neus kunt houden via een vlaggetje op de plopkap van je microfoon, moet je dat natuurlijk niet laten.”

Wat is het volgende doel van uw partij?

„In Europa ga ik me op de gebruikelijke bureaucratische wijze inzetten voor de verbetering van het universitair onderwijs, want dat is over het geheel genomen beneden peil. Het andere punt is de wapenexport. We willen graag dat de richtlijn die de kromming van de komkommers regelt, wordt toegepast op de lopen van geweren en kanonnen. Maar daarboven blijft ons doel de machtsovername, ook in Europa. We zijn tenslotte een autoritaire partij. Had ik dat al gemeld?”