Column

Onheilspellend zwerk hangt over Wieringen

Herinnering aan een Trieste Dageraad’ (NCRV).

Het kan geen goedkope productie zijn geweest, de documentaire Herinnering aan een trieste dageraad (2Doc, NCRV). Luchtopnamen van het voormalige eiland Wieringen scheren over de stuwwallen, de kerk van Oosterland en de bochtige weg tussen Hippolytushoef en Den Oever. Topcameraman Goert Giltay filmde het onheilspellende zwerk als de wolkenluchten op een schilderij van Ruysdael en wisselde die beelden af met extreme close-ups van sprekende hoofden. Ze komen zo dichtbij dat je er bijna in kunt kruipen. Geraffineerde, minimale muziek, met gebruikmaking van het kerkorgel, werd speciaal gecomponeerd door Paul M. van Brugge.

Het is het allemaal waard, want dit visuele essay over rouw is waarschijnlijk de beste film die Ramón Gieling in zijn lange loopbaan ooit regisseerde. Hoewel de film hier en daar gepresenteerd wordt als de reconstructie van een dodelijk motorongeluk (waarom reed de 20-jarige Ricco ruim over de 100 op die bochtige weg? wat maakte dat hij met een „kwaaie kop” zo nodig „een blokkie om” moest?), gaat het daar helemaal niet om in de hecht geconstrueerde vertelling. Wat Gieling wil weten is hoe een niet bij uitstek gelovig gezin en de ruimere dorpsgemeenschap de dood 16 jaar later verwerkt hebben. De sprekers krijgen geen naam, het zijn archetypen: de Vader, de Moeder, de Zus, de Boezemvriend, de Autobestuurder. De laatste zag de angst in de ogen van Ricco, vlak voordat die onder zijn jeep schoof. De automobilist meent zelfs nog zijn laatste woord te hebben gehoord: „Shit!”

De Koordirigent zag af en toe meisjes die zich onbespied waanden, naast het graf van Ricco op het kerkhof liggen. De Moeder schildert wegen met onnatuurlijke bochten. De Vader gaat door met zijn beroep: met een bergingswagen verkeerswrakken van de weg schrapen. De Zus zegt dat haar leven vertraagd is en dat zij zich soms parfumeert met het geurtje van stoere jongens.

Gieling zelf stelt de lastige vragen. Waar is Ricco nu? Is er sprake van schuldgevoelens? Heeft de Zwager het gevoel dat hij moet concurreren met een dode? Ze klinken wat gemaniëreerd, zoals je natuurlijk ook kunt stellen dat Giltay wel erg mooie plaatjes heeft gedraaid. Het zijn verwijten die de vaak op Spaanse onderwerpen (Johan Cruijff - En un momento dado, Duende) georiënteerde Gieling wel vaker te horen krijgt. In dit geval zit ik er in het geheel niet mee, omdat het van het eerste tot het laatste beeld duidelijk is dat we naar een geconstrueerde werkelijkheid kijken, een hyperrealistisch kunstwerk over de veerkracht van gewone mensen onder extreme omstandigheden.

Er resteert maar één raadsel. Waarom heet die film Herinnering aan een trieste dageraad? Het ongeluk vond plaats rond zes uur ’s avonds, als de Moeder het eten altijd op tafel zet. Er wordt niet gesproken over een zonsopgang, al zie je die soms wel. Misschien is de sleutel wel de onvermelde herinnering van de Regisseur aan de dood van zijn 16-jarige broer bij een brand? Een beetje mysterie mag best, in zo’n kraakheldere Hollandse tragedie.