Franse politiek stikt van de schandalen

Sarkozy is de eerste ex-president sinds het begin van de Vijfde Republiek in 1958 die wordt vastgehouden voor verhoor. Hoe verrot is de politiek?

Oud-president Sarkozy gaf zich uit voor monsieur Bismuth in gesprekken met zijn advocaat. Beeldbewerking fotodienst NRC

De naam is Paul Bismuth. Althans, als zijn advocaat belt en de politie de telefoonlijnen aftapt. De meeste andere mensen kennen hem vooral als Nicolas Sarkozy. Gisteren meldde de voormalige Franse president zich voor verhoor en na voorgeleiding vannacht aan een rechter, startte justitie formeel een onderzoek tegen hem naar corruptie en misbruik van invloed.

Het aantal affaires waarin Sarkozy verwikkeld is, stapelt zich op. De Franse schandaaldichtheid is sowieso nogal hoog. Dat komt door de Latijnse politieke cultuur, zegt de een. Of door het specifieke Franse rechtssysteem, zegt de ander. Onderzoeksrechters hebben daarin een grote vrijheid. Of is de Franse politiek daadwerkelijk door geld en macht verrot?

De laatste kwestie kwam aan het licht toen justitie eerder dit jaar besloot de telefoons van Sarkozy af te luisteren in een onderzoek naar mogelijk illegale financiering van zijn verkiezingscampagne in 2007 door de voormalige Libische leider Gaddafi. Terwijl hij op zijn reguliere lijn met zijn advocaat, maître Thierry Herzog, vooral over koetjes en kalfjes sprak, nam hij op de prepaid lijn van Bismuth de laatste ontwikkelingen door in nóg een juridische kwestie die hem parten speelde: die van misbruik van de verstandelijke kwaliteiten van de hoogbejaarde miljardaire Liliane Bettencourt, eveneens om geld voor de campagne los te weken.

Dankzij een geheime bron („onze vriend”, noemde Sarkozy hem volgens de gelekte transcripten mysterieus) bleken de twee goed op de hoogte van de vorderingen die justitie had gemaakt. De vriend zou de nu eveneens door justitie onderzochte magistraat Gilbert Azibert zijn, lid van het Hof van Cassatie. In ruil zou Sarkozy hebben beloofd zijn invloed aan te wenden om hem een baan in Monaco te bezorgen.

Het is voor het eerst in de in 1958 ingestelde ‘Vijfde Republiek’ dat een ex-president is vastgehouden voor verhoor. ‘Justitie emancipeert zich eindelijk van de macht’ kopte onderzoekssite Mediapart gisteren. Op de nieuwe aantijgingen staat een gevangenisstraf van liefst vijf jaar en een boete van een half miljoen euro. Officieel verdachte is hij nog niet.

Toch zijn maar weinig Fransen echt verrast. Het aantal affaires in de politiek heeft zich de laatste jaren opgestapeld. En steeds weer waren belangenverstrengeling en financiële moraal, voor persoonlijk gewin of meestal om de partijkas te spekken, de sleutelbegrippen.

Zo rapporteerden Franse media alleen al in 2014 uitgebreid over enkele op zichzelf staande schandalen en schandaaltjes die buitenlandse kranten niet eens haalden. Multimiljardair en senator Serge Dassault bijvoorbeeld, die werd verhoord over het kopen van stemmen. Parlementslid Patrick Balkany, wat men noemt een ‘sarkozist’, kwam in problemen door belastingfraude. Vorige week was er nog een akkefietje met de socialistische minister Jean-Marie Le Guen, die 7 ton vermogen was vergeten op te geven op een transparantieverklaring voor politici.

Maar de smeuïgste kwesties speelden zich af in de hechte kring van vertrouwelingen rond Sarkozy. Zo zijn ex-ministers als Claude Guéant (Binnenlandse Zaken) en de huidige IMF-topvrouw Christine Lagarde urenlang verhoord over hun rol bij de toekenning van 400 miljoen euro overheidsgeld aan zakenman Bernard Tapie – een steunpilaar van de Sarkozy-campagne in 2007. Ook loopt nog altijd het onderzoek naar de ‘Karachi’-affaire uit 1995, waarbij commissie voor in het buitenland verkochte fregatten en onderzeeërs via koffertjes met contanten in Zwitserland naar de campagnekas van toenmalig premier Edouard Balladur zou zijn teruggevloeid. Nicolas Sarkozy was zijn rechterhand.

Tot vervolgingen, laat staan veroordelingen, komt het zelden in dit soort zaken, met een uitzondering voor oud-president Jacques Chirac die in 2011 schuldig werd bevonden aan corruptie. Wel hebben de onderzoeksrechters die deze zaken beginnen vaak in één keer hun naam gevestigd. Zij zijn in Frankrijk sterren die regelmatig in de media verschijnen en hebben een voor Nederlandse begrippen ongekende autonomie. Het was Sarkozy die in 2009 probeerde deze soms erg activistische ‘juges d’instruction’ een deel van hun macht te ontnemen. Het protest was luidruchtig.

Want is de Franse politiek werkelijk corrupt? Volgens corruptiewaakhond Transparency International valt dat mee. Het land is in de jaarlijkse corruptieperceptie-index althans nog ver verwijderd van bijvoorbeeld Italië. Frankrijk scoort net iets beter dan Oostenrijk en net iets slechter dan de Verenigde Staten. Voor financiering van politieke partijen en campagnes heeft Frankrijk „op papier” de „strengste regels van Europa”, schrijft de organisatie in een recente analyse, maar de naleving laat te wensen over.

En dat komt wellicht door de politieke cultuur, die belangenverstrengeling in de hand zou werken. Veel politici en de grands patrons van het bedrijfsleven hebben bij elkaar op school gezeten en die vriendschappen zijn meestal voor het leven. Net als de vijandigheden in het zwaar gepolariseerde Franse debat.

De nieuwste zaken komen Sarkozy hoe dan ook ongelegen. Hij loopt zich warm om zich in 2017 weer te kandideren voor het Franse presidentschap en zijn naaste vertrouwelingen willen dat hij zich in november al beschikbaar stelt om de stuurloze (en evengoed door financiële schandalen geplaagde) centrum-rechtse UMP vlot te trekken. Gisteren trokken zij alle registers open. Zij spraken van een „complot”, een „jacht” op Sarkozy en van „verbetenheid” van de onderzoeksrechters die hem de weg willen versperren. Ook daar heb je vrienden voor.