Nieuwe chimpmode: gras in je oor

In een reservaat in Zambia dragen chimpansees nu grassprieten in hun oren. Het is een gebruik zonder nut.

Een grasspriet uit je oor laten hangen en dan doorgaan met wat je aan het doen was: Zambiaanse chimpanseemode. Foto Edwin van Leeuwen

Het is een hype onder de chimpansees van een Zambiaans apenreservaat: een grasspriet in je oor. Eén chimpansee begon ermee; andere apen volgden haar. Volgens primatologen van het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek in Nijmegen is het een traditie zonder duidelijk doel die de chimpansees van elkaar overnemen. De onderzoekers ontdekten het chimpanseegebruik en beschreven het in het juninummer van Animal Cognition.

Chimpansee Julie was de trendsetter. In 2010 zag promovendus Edwin van Leeuwen voor het eerst hoe Julie gras in haar oren droeg. „We hadden nog nooit een chimpansee zo druk bezig gezien met een grasspriet”, schrijft Van Leeuwen in een e-mail vanuit het reservaat Chimfunshi in Zambia. „Ze stopte het gras in haar oor en ging verder met vlooien, spelen en rusten alsof er niets aan de hand was.” Navraag bij de verzorgers van het reservaat leerde dat Julie al in 2007 was begonnen met het dragen van oorsprieten.

Bij een nieuw bezoek, een jaar later, zagen Van Leeuwen en zijn collega’s ook grassprieten uit de oren van andere chimpansees steken. De primatologen besloten toen om de groep een jaar lang te filmen en te turven wie er wanneer grassprieten droeg. Bij elkaar verzamelden de onderzoekers 740 uur beeldmateriaal.

Acht van de twaalf chimpansees uit Julies groep droegen ten minste één keer een halm in hun oor. Vaak zat Julie dan in de buurt, ook met een grasspriet. Julie is een vrij sociale chimp van middelhoge status, laat van Leeuwen weten. De chimpansees die het vaakst sprieten in hun oren stopten, waren apen die vaak met Julie omgingen. De eerste die gefilmd werd met gras in zijn oren was Jack, de zoon van Julie.

De drie andere chimpanseegroepen in het reservaat kennen de traditie niet. Deze groepen leven in omheinde delen van hetzelfde bos, maar kunnen elkaar niet zien. Het ligt dus niet aan de omgeving dat de chimpansees gras in hun oren stoppen, concluderen de primatologen. Ook genen sluiten de onderzoekers uit als verklaring voor het bijzondere gedrag: de chimps leven in samengestelde groepen, met verschillende ondersoorten chimpansees.

De primatologen concluderen dat de apen het gebruik van elkaar hebben overgenomen. Chimpansees zijn nieuwsgierig en kopiëren elkaars gedrag wel vaker. „Sommige critici trekken nog steeds in twijfel of chimpansees wel sociaal leren”, zegt Van Leeuwen. „Maar onze studie laat dit onomstotelijk zien.”

Krabben met lianen

Bekende chimpanseetradities zijn het kapotslaan van noten met stenen hamers of het hengelen naar termieten, waarbij chimpansees met een stokje in een termietenheuvel peuteren. Het dragen van oorsprieten heeft een belangrijk verschil met deze gebruiken: het heeft geen functie en tóch namen andere chimps het over.

Er is één observatie die er nog het dichtst bij in de buurt komt, schrijven de onderzoekers. In 2010 beschreven de Britse primatologen Catherine Hobaiter en Richard Byrne de gehandicapte chimpansee Tinka. Deze wilde aap was aan aan beide handen verlamd na een ongeluk met een strik en kon zichzelf niet krabben. Tinka trok daarom lianen strak met zijn voeten en schuurde zijn rug of kap erlangs (PLOS ONE, augustus 2010). Voor Tinka was de liaan noodzaak, maar zeven andere chimpansees uit zijn groep gebruikten de lianentechniek óók, terwijl ze net zo goed hun handen konden gebruiken. Waarschijnlijk hadden ze dat van Tinka afgekeken.

„Dit is een fijne observatie”, reageert Catharine Hobaiter van het lianenonderzoek op het werk van Van Leeuwen. „We kunnen nooit zeker zijn of het gras in oren een functie heeft, maar het is moeilijk om voor te stellen wat dat zou kunnen zijn. Het is verleidelijker om te denken dat het hier om versiering gaat. Chimpanseemode dus.”

Is het oorgras inmiddels een permanent onderdeel van de Zambiaanse chimpanseecultuur geworden, of was het een modegril? De uitvinder ervan, Julie, overleed op 22 mei 2013. Maar het gebruik is blijven bestaan. „Het gedrag lijkt wat uit te doven, maar twee chimpansees stoppen nog steeds gras in hun oor”, laat Van Leeuwen weten. „Ik heb gisteren nog mooie foto’s en video’s gemaakt.”