Hip onder chimpansees: een grasspriet in je oor

Toen één chimpansee gras in haar oor stopte,deden de andere apen haar na. Volgens onderzoekers bewijst dit dat de dieren in staat zijn van elkaar te leren.

Chimpansee Julie begon in 2007 met het dragen van oorsprieten, zo bleek uit navraag bij haar verzorgers. Ze is daarmee een trendsetter. foto Edwin van Leeuwen

Het is de nieuwste hype onder de chimpansees van een Zambiaans apenreservaat: een grasspriet in je oor. Eén chimpansee begon met het dragen van een grashalm in haar oren, andere apen volgden haar. Volgens primatologen van het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek in Nijmegen is het een traditie zonder duidelijk doel die de chimpansees van elkaar overnemen. De onderzoekers ontdekten het chimpanseegebruik en beschreven het in het juninummer van het wetenschappelijke tijdschrift Animal Cognition.

Chimpansee Julie was de trendsetter. In 2010 zag promovendus Edwin van Leeuwen voor het eerst hoe Julie gras in haar oren droeg. „We hadden nog nooit een chimpansee zo druk bezig gezien met een grasspriet”, schrijft Van Leeuwen in een e-mail vanuit het reservaat Chimfunshi in Zambia. „Ze stopte het gras in haar oor en ging verder met vlooien, spelen en rusten alsof er niets aan de hand was.” Navraag bij de verzorgers van het reservaat leerde dat Julie al in 2007 was begonnen met het dragen van oorsprieten.

740 uur beeldmateriaal

Bij een nieuw bezoek, een jaar later, zagen Van Leeuwen en zijn collega’s grassprieten uit de oren van andere chimpansees steken. De primatologen besloten toen om de groep een jaar lang te filmen en te turven wie er wanneer grassprieten droeg. Bij elkaar verzamelden de onderzoekers 740 uur beeldmateriaal.

Acht van de twaalf chimpansees uit Julies groep droegen ten minste één keer een halm in hun oor. Vaak zat Julie dan in de buurt, ook met een grasspriet. Julie is een vrij sociale chimp van middelhoge status, laat Van Leeuwen weten. De chimpansees die het vaakst sprieten in hun oren stopten, waren ook apen die vaak met Julie omgingen. De eerste die gefilmd werd met gras in zijn oren was Jack, de zoon van Julie.

De drie andere chimpanseegroepen in het reservaat kennen de traditie niet. Deze groepen leven in omheinde delen van hetzelfde bos, maar kunnen elkaar niet zien. Het ligt dus niet aan de omgeving dat de chimpansees gras in hun oren stoppen, concluderen de primatologen. Ook genen sluiten de onderzoekers uit als verklaring voor het bijzondere gedrag: de chimps leven in samengestelde groepen, waarin verschillende ondersoorten door elkaar leven.

De primatologen concluderen dat de apen het gebruik van elkaar hebben overgenomen. Chimpansees zijn nieuwsgierig en kopiëren elkaars gedrag wel vaker. „Sommige critici trekken nog steeds in twijfel of chimpansees wel sociaal leren”, zegt Van Leeuwen. „Maar onze studie laat dit onomstotelijk zien.”

Bekende chimpanseetradities zijn het kapotslaan van noten met stenen hamers of het hengelen naar termieten, waarbij de mensapen met een stokje in een termietenheuvel peuteren. Daar is het dragen van oorsprieten mee te vergelijken: het heeft geen functie en tóch namen andere chimps het over.

Er is één observatie die nog het dichtst in de buurt komt bij het dragen van grassprieten, schrijven de onderzoekers. In 2010 beschreven primatologen Catherine Hobaiter en Richard Byrne de gehandicapte chimpansee Tinka. Deze wilde aap was aan beide handen verlamd na een ongeluk met een strik, en kon zichzelf niet krabben. Tinka trok daarom lianen strak en schuurde zijn rug erlangs (PLOS ONE, augustus 2010). Voor Tinka was de liaan noodzaak, maar andere chimpansees uit zijn groep gebruikten deze techniek óók, terwijl ze net zo goed hun handen konden gebruiken.

Chimpanseemode

„Dit is een fijne observatie”, reageert Hobaiter op het werk van Van Leeuwen. „We kunnen er nooit zeker van zijn of het gras in oren een functie heeft, maar het is moeilijk voor te stellen wat dat zou kunnen zijn. Het is verleidelijker om te denken dat het hier om versiering gaat. Chimpanseemode dus.”

Hoe gaat het nu verder? Is het oorgras inmiddels een permanent onderdeel van de Zambiaanse chimpanseecultuur geworden, of was het een modegril? De uitvinder van de oorspriet, Julie, overleed op 22 mei 2013. Maar het gebruik is blijven bestaan bestaan. „Het gedrag lijkt wat uit te doven, maar twee chimpansees stoppen nog steeds gras in hun oor”, laat Van Leeuwen weten. „Ik heb gisteren nog mooie foto’s en video’s gemaakt.”