Wat weten we van het nieuwe kalifaat in Irak en Syrië?

Foto AP

ISIS is niet meer. De jihadistische beweging heeft dit weekend een kalifaat uitgeroepen in delen van Syrië en Irak en heet nu Islamitische Staat (IS). In de stad Raqqa werden zwarte vlaggen gehesen om dit te vieren. Maar wat is er bekend over deze nieuwe islamitische staat binnen Syrië en Irak?

Allereerst: wat is een kalifaat?

Het kalifaat refereert aan een rijk dat de complete moslimgemeenschap omvat en slaat op de gebieden die de profeet Mohammed en zijn volgelingen in de begintijd van de islam veroverden. Het kalifaat heeft 1.400 jaar in verschillende vormen bestaan totdat het in 1924 werd opgeheven door de Turkse leider Atatürk. Er bestaat geen eenduidige definitie over wat een kalifaat exact is, en hoe een dergelijk gebied moet worden bestuurd.

Gisteren kwam een 34 minuten durende audioboodschap naar buiten dat er een nieuw kalifaat was uitgeroepen, met ISIS-leider Abu Bakr al-Baghdadi als kalief. Een vertaling van die boodschap is hier te vinden. Tevens heeft IS een Engelstalig filmpje op YouTube geplaatst over het kalifaat, getiteld The End of Sykes - Picot, een referentie aan het verdrag waarin tijdens de Eerste Wereldoorlog de grenzen in het Midden-Oosten werden getrokken:
https://www.youtube.com/watch?v=YyM0_sv5h88

Waar ligt het kalifaat?

ISIS heeft het kalifaat uitgeroepen in een gebied dat zich uitstrekt van de westelijke Syrische stad Aleppo tot aan de provincie Diyala, in het oosten van Irak. Een aanzienlijk territorium dus, waar ook belangrijke Iraakse steden als Mosul en Tikrit onder vallen. Bij Al-Jazeera is op een kaart een tijdlijn gemaakt over de opmars van IS in Irak, vanaf het moment dat de beweging Fallujah veroverde op 4 januari.

Wat betekent het uitroepen van kalifaat voor de inwoners?

De gebieden die ISIS in handen heeft vallen al onder een eigen interpretatie van de shari’a, die neerkomt op een schrikbewind: roken en muziek zijn verboden, bij dieven wordt de hand afgehakt, vrouwen mogen niet zonder gezichssluier de straat op (als ze dat al moeten) en tegenstanders worden publiekelijk onthoofd of gekruisigd.

Het uitroepen van een kalifaat zal ervoor zorgen dat de regels in het hele gebied worden uitgevoerd. ISIS leek voorheen niet in alle veroverde gebieden evenveel haast te maken met de invoering van deze interpretatie van de shari’a. In Mosul mag er bijvoorbeeld (nog) worden gerookt, aangezien ISIS de lokale bevolking aldaar niet tegen zich in het harnas wil jagen. In het begin dit jaar veroverde Fallujah zijn juist berichten naar buiten gekomen dat criminelen worden verminkt en na de val van Tikrit zouden massale executies zijn uitgevoerd. De VN heeft ISIS inmiddels beschuldigd van het plegen van oorlogsmisdaden.

In de boodschap van gisteren claimt de beweging toe te werken naar een echte staat. Alleen het kalifaat wordt als organisatievorm nog erkend:

“De legaliteit van alle emiraten, groeperingen, staten en organisaties wordt ingetrokken door de groeiende autoriteit van de kalief en de aankomst van zijn troepen in hun gebieden.”

Er wordt inmiddels belasting geheven, waarbij ongelovigen extra geld moeten afdragen. Daarnaast zijn er gouverneurs en rechters aangesteld, compleet met rechtbanken. Volgens de boodschap leeft iedereen binnen het kalifaat in veiligheid (‘ongeacht hun rijkdom’) en gaat het dagelijkse leven gewoon door.

Hoe levensvatbaar is het kalifaat?

Het uitroepen van een kalifaat is één ding, maar of de nieuwe islamitische entiteit ook blijft bestaan, moet nog blijken. In de aankondiging van IS zijn alle moslims ter wereld opgeroepen om trouw te zweren aan het nieuwe kalifaat:

“Luister naar je kalief en dien hem. Steun je staat, die iedere dag groeit.”

Het is echter niet zo dat alle jihadistische organisaties onmiddellijk hun steun uitroepen voor het kalifaat, aldus onderzoeker Aaron Y. Zelin van het
Washington Institute:

Twitter avatar azelin Aaron Y. Zelin Many top jihadi Shaykhs have come out against Islamic State’s Caliphate announcement including Hamid bin Ali, Hani al-Siba’i & Umar Hadushi.

Volgens jihad-onderzoeker Aron Lund is er ook in het gebied zelf weinig animo voor het door IS uitgeroepen kalifaat:

Twitter avatar aron_ld Aron Lund IS is distributing pics of “popular celebrations”, but they show only their own members with flags/guns + ginned-up kids & puzzled locals.

Veel animo bestaat er ook niet onder andere staten om het kalifaat te erkennen. Dat zal leiden tot een internationaal isolement, wat niet bevorderlijk is voor het langetermijnperspectief van het nieuwe kalifaat. Daarnaast wordt de beweging volgens analist Shashank Joshi aan alle kanten bedreigd:

“ISIS heeft overal vijanden zitten. Het vecht met Syrische rebellen in het westen, Koerden in het noorden en moet een tegenoffensief van het Iraakse leger in het zuiden van zich afslaan. Zelfs als de Iraakse regering instort zullen de shi’ieten geen permanente jihadistische staat tolereren in het noorden.”

Onderzoeker James Lister van het Brookings Instituut ziet het kalifaat juist als een ‘significante ontwikkeling’. En de organisatie is sterker dan het lijkt:

“ISIS is al stiekem actief in zuid-Turkije, en lijkt ook een basis op te bouwen in Libanon. Daarnaast heeft het ook aanhangers in Jordanië, Gaza, de Sinaï, Indonesië, Saoedi-Arabië en elders.”

De verklaring van gisteren moet echter vooral gezien worden als een pr-stunt. ISIS was eerder nog onderdeel van Al-Qaeda, die ook een kalifaat ambieert, maar splitste zich af. Het uitroepen van een kalifaat lijkt een oorlogsverklaring aan het adres van Al-Qaeda. Dat is goed voor het profiel van ISIS; de organisatie manifesteert zich als een beweging die het jihadisme van nieuw elan voorziet. Neem daar ook nog eens bij dat het begrip ‘kalifaat’ associaties opwekt van een groot islamitisch rijk en het lijkt erop dat het voormalige ISIS nu de meest prominente jihadistische organisatie is geworden. De aantrekkingskracht op jonge jihadisten zal er alleen maar door toenemen.

Met dank aan NRC-redacteur Toon Beemsterboer

Bij The Guardian is een liveblog over het kalifaat.