Kanker en gif: de prijs van zeldzame metalen in China

De winning van zeldzame metalen, nodig in onder meer smartphones, leveren tonnen zwaar giftig afval. In Binnen-Mongolië zijn hele dorpen ontvolkt en drijven er zwarte korsten op het ‘nucleaire meer’.

Een smelterij voor zeldzame metalen loost vervuild water in een spaarbekken bij Baotou in Binnen-Mongolië.
Een smelterij voor zeldzame metalen loost vervuild water in een spaarbekken bij Baotou in Binnen-Mongolië. Foto Reuters

Het zicht op het zwaarst vervuilde meer van China wordt geblokkeerd door een kilometerslange, kathedraal hoge dam. Verroeste hekken en scheermesjesprikkeldraad moeten schapen en geiten op een afstand houden, want het water van het ‘zeldzamemetalenmeer’ ten zuiden van industriestad Baotou in Binnen-Mongolië is zwaar vergiftigd. Pottenkijkers worden door gewapende bewakers meteen weggestuurd.

De schuimende, nu eens zilvergrijze, dan weer rood-groene smurrie is het meest zichtbare bewijs dat de winning van zeldzame aardmetalen, ook wel het 21ste eeuwse industriële goud genoemd, zwaar vervuilend is. Iedere 1.000 ton hoogwaardige aardmetalen levert 2.000 ton radioactief en vloeibaar chemisch afval op.

Het ‘nucleaire meer’ getuigt er bovenal van dat China de beloftes aan wereldhandelsorganisatie WTO – en daarmee aan de afnemers in de VS en Europa – niet inlost. De winning van zeldzame aardmetalen minder vervuilend maken en een in drie decennia opgebouwde hoogtoxische erfenis opruimen, gaat traag. Saneren is duur en hakt in de winstmarges van staatsbedrijven, dus er komt weinig van terecht.

Bijnaam ‘kankerdorp’

Vreemdelingen worden in een van de spookdorpen langs het schuimende water, waarop zwarte korsten drijven, door de overgebleven bewoners argwanend gevolgd. „Ben je een westerse bedrijfsspion?”, vraagt een bejaarde vrouw met alerte ogen. Als mevrouw Li enigszins gerustgesteld is, en met een venijnige tik van haar wandelstok een magere waakhond heeft weggejaagd, vertelt zij dat de meeste bewoners zijn verhuisd of zijn gestorven aan kanker. Haar man, diens broer en hun vader kregen alvleesklierkanker na het drinken van bronwater. Vandaar dat Dorp Nummer Eén, dat net als zes andere dorpen officieel niet meer bestaat, de bijnaam ‘kankerdorp’ had.

Nooit is mevrouw Li gecompenseerd, ondanks het feit dat het hele gebied rondom het meer onbewoonbaar is verklaard. „Voorzitter Mao, die ons heeft gered, zou ons hebben geholpen. Maar nu zijn de leiders corrupte schurken, allemaal geldwolven”, sist zij. Zij weigert wat tienduizenden dorpelingen wel deden: verkassen naar een stadsappartement. Ze wil niet te ver van het familiegraf wonen.

In de jaren ’50 van de vorige eeuw, toen zij een jaar of tien was, bestond het meer nog niet. Er was wel een riviertje met links en rechts velden met aubergines, watermeloenen en tomaten. Jaren na de komst, in 1958, van de fabrieken van Baogang, het grootste staalbedrijf van China, begonnen de bladeren ook in de zomer van de bomen te vallen en werden groente en fruit oneetbaar. Het riviertje is nu een meer van 170 miljoen ton chemisch en radioactief afval dat via ondergrondse stromen weglekt naar armen van de Gele Rivier, een van de belangrijkste drinkwaterbronnen van noordelijk China, inclusief Beijing.

Het is van grote ironie dat de essentiële componenten van ondere andere schone auto’s en windturbines zeldzame aardmetalen bevatten die het milieu op apocalyptische wijze hebben vernietigd en de drinkwatervoorziening van honderden miljoenen mensen in gevaar hebben gebracht. Bovendien vreet de winning elektriciteit. Vandaar het aanzienlijke aantal kolengestookte elektriciteitscentrales in Baotou, die tot in Beijing de lucht vervuilen.

Milieuvernietiging

Bedrijven die in Europa en de VS al een halve eeuw geleden gesloten zouden zijn wegens het schenden van milieuregels, scheiden bij Baotou het kaf (mineralen en ertsen) van het strategische koren met namen als neodymium, cerium of samarium. Tientallen van deze ondernemingen (en illegale mijnen) worden overigens gesloten of opgenomen in vijf grote staatsbedrijven, waaronder de zeldzamemetalendivisie van Bao Steel. Nog steeds is Baotou en omstreken – een gebied zo groot als de Benelux – een van de smerigste regio’s van China.

„De winning van zeldzame aardmetalen is het klassiekste voorbeeld dat in China de kosten van het vernietigen van het milieu laag zijn”, zegt Ma Jun van het Instituut voor Openbare en Milieuzaken. „In essentie houden wij onze dominante positie op de wereldmarkt van zeldzame metalen in stand door goedkoop te exporteren en de lokale gemeenschappen daarvoor de prijs te laten betalen.”

Muur staat overeind

De Amerikaanse econoom Paul Krugman stelt de zeldzame aardmetalenwinning in China gelijk aan „praktijken van een economische schurkenstaat”, omdat China de levering van zeldzame metalen aan Japan om politieke redenen heeft geblokkeerd. Feit is dat China met protectionisme, exportquota’s, onwaarschijnlijk lage prijzen, goedkope arbeid en lage verkoopprijzen vanaf de jaren ’80 wereldleider in zeldzame aardmetalen werd.

Die rol behoorde de VS toe. Daar zijn onder druk van de Chinese concurrentie en de milieuwetgeving de meeste mijnen en fabrieken gesloten. Pogingen om in de WTO het Chinese monopolie te doorbreken, zijn mislukt. China verliest de ene na de andere procedure, maar de muur rond de mijnen, de fabrieken, de geheime strategische reserves en vooral het tarieven- en quotasysteem staat overeind.

„Wij willen onze monopoliepositie behouden en wij willen dat vooral Chinese bedrijven profiteren van onze strategische voorsprong”, zegt Xi Ping Sun (64), directeur van Jinmeng Magnetic Materials en hoge partijfunctionaris. Hij memoreert dat Deng Xiaoping, de architect van het hedendaagse China, heeft gezegd: „Het Midden-Oosten heeft olie, China heeft zeldzame aardmetalen en die positie mag nooit opgegeven worden.”

Onmisbare ringetjes

Aan dat advies houden de huidige leiders zich. Beijing bepaalt het zeldzameaardmetalenbeleid, van cruciaal belang voor veel innovatieve industrieën. Prijsbeleid, politieke manipulaties met strategische voorraden en exportquota, hervorming van tientallen bedrijfjes tot staatsondernemingen en de juridische veldslagen in de WTO – het zijn staatszaken en het is dus geheim.

Xi Ping Sun ontkent dat de WTO-veroordelingen ook maar enige indruk maken. „De WTO-regels zijn opgesteld door het Westen, niet door ons”, snuift hij. Zijn bedrijf op het Baotou Rare Earth Park vormt het magnetische aardmetaal dydymium om tot zilverkleurige ringetjes. Die zijn onmisbaar voor de productie van smartphones en toepassingen in de ruimtevaart. De minuscule ringetjes van Xi zorgen ervoor dat mobieltjes een trilfunctie hebben.

De man in blauwe stofjas en versleten pak en met een bril uit de jaren ’60 werd schatrijk met leveranties aan Samsung en Huawei. Hij haalt uit een grote kluis een kartonnen doos met glanzend gepoetste trilringetjes. „Zie hier, het hedendaagse goud”, grijnst hij. Geen wonder dat hij het Chinese monopolie met kracht verdedigt.

De enige bedrijfsdirecteur in Baotou die durft te zeggen dat China niet langer op deze manier kan doorgaan met „het plunderen van de aarde” is Jianggan Liu, directeur-eigenaar van Baotou Hongbo Technology, het eerste en enige particuliere bedrijf in de regio. Hij maakt van het bloedrode cerium hitte- en weerbestendige toepassingen voor verf, lippenstift, chips en keramiek, en mag vanwege groene winningstechnieken als een van de weinige Chinese bedrijven aan Europese en Amerikaanse bedrijven leveren.

Andere koers

Jianggan Liu, die als ingenieur bij Philips in Hongkong werkte: „Het is heel goed dat het Westen in de WTO zware druk uitoefent op China om het systeem en de vervuilende technologieën te veranderen. Europa is een van onze belangrijkste handelspartners en daarom zijn de Europese standaarden zeer invloedrijk. Wij moeten daaraan voldoen, en dat zal ook gaan gebeuren.” Hij voorspelt een andere koers in China, onder internationale druk én om bedrijven als de zijne te helpen. „Het zal wel lang duren, want de bureaucraten hebben hier de macht”, waarschuwt hij.