Helse poort naar Europa

Tienduizenden migranten komen via Libië naar de EU. De chaotische situatie biedt hun kansen, maar heeft ook risico’s. Velen belanden in detentiecentra waar ze worden gefolterd.

Een migrant wuift een oververmoeide vrouw koelte toe, nadat zij zijn opgepakt in Zawiya, in het noorden van Libië. De Libische grens met Algerije en Niger is een doorgangsroute geworden voor migranten die naar Europa willen.
Een migrant wuift een oververmoeide vrouw koelte toe, nadat zij zijn opgepakt in Zawiya, in het noorden van Libië. De Libische grens met Algerije en Niger is een doorgangsroute geworden voor migranten die naar Europa willen. Foto Reuters

Dit had Italië moeten zijn. Dat was de bestemming waarvoor ze elk zo’n zeshonderd euro hadden betaald. In plaats daarvan zitten ze hier in de hete zon op de kade van de marinebasis in Tripoli: een honderdtal West-Afrikanen uit landen als Senegal, Ivoorkust, Mali, Ghana en Gambia.

„Onze boot begon na drie dagen op zee te zinken”, vertelt een man uit Ghana. „We zagen een schip met de Italiaanse vlag. We dachten dat we naar Italië gebracht zouden worden. In plaats daarvan hebben ze ons teruggebracht naar Libië.” De migranten hadden pech. Het schip voerde twee vlaggen: de Italiaanse en de Libische. Het was een serviceschip van een booreiland dat op de rand van de economische zone van Libië ligt, en dus werden de drenkelingen teruggebracht naar Libië. Vijf stierven de verdrinkingsdood, zeggen de migranten.

Allemaal hebben ze een papiertje op zak met telefoonnummers van lotgenoten in Libië of van de familie thuis. Terwijl de Libische autoriteiten hen aansporen plaats te nemen in twee bussen, vullen de migranten zo snel mogelijk het notitieboekje van de journalist met die nummers. Elk teken van leven is goed voor ze verdwijnen in het donkere gat van de Libische detentiecentra voor migranten.

Libië heeft officieel negentien van zulke centra – die deels worden betaald met geld van de Europese Unie. Deze week publiceerde de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch een vernietigend rapport over negen ervan. De bewakers maken zich schuldig aan „foltering in de vorm van slagen en verwondingen en het toedienen van elektrische schokken”. Er is „massale overbevolking, schrijnende hygiënische toestanden en gebrek aan gezondheidszorg”. In één detentiecentrum zeiden vijf migranten dat ze ondersteboven aan een boom waren gehangen terwijl de bewakers hen zweepslagen gaven. Human Rights Watch heeft de Europese Unie en Italië gevraagd de hulp die zij Libië geeft voor de detentiecentra te staken, in afwachting van een grondig onderzoek.

Meer en meer Afrikanen kiezen Libië, een land zonder effectief overheidsapparaat, om de oversteek naar Europa maken. Er is weinig controle en de zeereis is relatief kort. In de eerste helft van dit jaar zijn bijna 60.000 vluchtelingen en migranten per boot aangekomen in Italië. Dat is bijna even veel als in heel 2011, het laatste recordjaar. Meer dan de helft komt uit Libië. Volgens Italië staan nog eens 800.000 migranten klaar om de oversteek te maken. Europa zet zich schrap.

Barbaarse invasie

In zijn graf lacht Moammar Gaddafi in zijn vuistje. Toen het Westen zich in 2011 tegen hem keerde, dreigde de dictator de kusten van Europa te overspoelen met miljoenen Afrikaanse migranten. „Zal Europa een ontwikkeld continent blijven of zal het verwoest worden zoals tijdens de barbaarse invasies?”, zei Gaddafi tijdens een berucht bezoek aan Rome in 2010. Hij zei Europa best te willen helpen met het indammen van de migratie – voor vijf miljard euro per jaar.

Een jaar eerder had Gaddafi met de Italiaanse premier Berlusconi al een dergelijke deal gesloten, voor vijf miljard euro over twintig jaar. Dat heette toen herstelbetalingen voor het koloniale verleden. In ruil beloofde Gaddafi de Afrikaanse migranten tegen te houden, en mocht de Italiaanse kustwacht onderschepte vluchtelingen terugsturen naar Libië.

Europa wees Gaddafi’s aanbod in 2010 niet van de hand maar zei dat het bestudeerd zou worden. Enkele maanden later brak de Arabische Lente uit en had Europa geen gesprekspartner meer. Nu is Gaddafi dood en zit Europa met de handen in het haar. „Mensen zeggen: waarom sluit u niet opnieuw een overeenkomst met Libie zoals onder Gaddafi?”, zei EU-commissaris Cecilia Malmström deze week in The Wall Street Journal. „Maar een overeenkomst met wie?”

In mei 2013 werd wel de EUBAM opgericht, de Borders Assistance Mission van de Europese Unie, om Libië te helpen bij het bewaken van zijn grenzen. Maar woordvoerder Françoise Lambert wringt zich in allerlei bochten om niet gezegd te hebben dat EUBAM er is om migranten tegen te houden. „Ik wil niet dat u denkt dat onze inspanningen om de Libische kustwacht te versterken een poging zijn om de migratie te stremmen. Als de kustwacht dankzij ons beter werk levert, is dat goed nieuws, maar het is niet ons doel om de migratie te beperken.”

Het grootste probleem van Taher Mahmoudi, de baas van de nabije kustwacht, is dat hij geen boten heeft. „Ze zijn gestolen of beschadigd tijdens de revolutie. We wachten op negen schepen die in Tunesië worden hersteld.”

Intussen heeft hij veel tijd om na te denken over het migrantenprobleem. „Dit is de wraak van Gaddafi”, zegt hij. „Hij foltert ons zelfs nog nu hij dood is. Hij heeft gezegd dat Libië voor de Afrikanen is en dus kwamen ze allemaal naar hier. Hij gebruikte hun aanwezigheid om concessies af te dwingen van Europa. Nu zitten wij met de gevolgen.” Mahmoudi heeft weinig medelijden met de migranten. „Wij hebben er net zoveel last van als Europa. Zij veranderen onze samenleving met hun drugs, alcohol en criminaliteit.”

Kogel in de rug

De brug onder de autosnelweg tussen de wijken Gargaresh en Al-Hindi in Tripoli is een van de vele plekken waar Afrikaanse migranten elke dag met honderden tegelijk op werk staan te wachten. Aan de ene kant staan de Engelstalige West-Afrikanen, aan de andere kant de Egyptenaren. De Franstalige Afrikanen hurken samen in de middenberm.

„Zwarte mensen worden hier behandeld als beesten”, zegt Mavelos, een jongeman uit Nigeria. Hij is twee jaar geleden naar Libië gekomen omdat hij had gehoord dat er werk is. Nu wil hij niets liever dan terug naar huis. „Maar in die twee jaar heb ik nog niet de helft verdiend van wat het mij gekost heeft om hier te komen.”

Werk is er wel. Libiërs staan niet bekend om hun werklust. Voor het vuile werk zijn er 600.000 à 700.000 legale gastarbeiders en 1,8 tot 1,9 miljoen illegale migranten. Een gemiddeld dagloon bedraagt 25 dinar (15 euro). Dat is veel geld voor de meeste West-Afrikanen. Probleem is dat zij vaak niet betaald worden. „Dan heb je een hele dag gewerkt en weigert de baas te betalen. Als wij protesteren halen zij een revolver tevoorschijn.”

Allemaal hebben ze vreselijke verhalen. Over tieners die langs komen rijden en voor de grap met stenen naar hen gooien of soms zelfs het vuur openen. Toto, een 26-jarige Nigeriaan, heeft een kogel in zijn rug. Die moet er eigenlijk uit maar hij heeft geen geld voor de operatie. „Ik liep een maand geleden gewoon over straat toen een Libiër in een voorbijrijdende auto riep dat ik moest stoppen. Ik heb het op een lopen gezet en toen heeft hij mij in de rug geschoten. Zomaar.”

Niet alle migranten willen naar Europa. De meeste Nigerianen lijken gekomen te zijn om in Libië te werken, maar zitten vast omdat ze niet genoeg verdienen om terug te keren. Anderen hebben hun laatste geld besteed aan de reis naar Libië en moeten eerst geld verdienen om de boot naar Europa te betalen. Of ze hebben helemaal pech, zoals de 18-jarige Mamadou uit Gambia. „Ik had het geld voor de boot maar het is onderweg gestolen. Nu moet ik hier werken tot ik opnieuw genoeg geld heb voor de oversteek.”

De bussen met migranten van de marinebasis blijken niet naar een officieel detentiecentrum te gaan. Ze gaan naar Ain Zara, zeggen hun Libische bewakers. Dat was na de val van Gaddafi in 2011 een van de plekken waar de rebellen zwarte Libiërs en migranten opsloten. Navraag leert dat de migranten niet hier zijn ondergebracht maar in een nabijgelegen complex. Waar de gevangenis officieel oogt – bewakers in uniform, een bord met ‘ministerie van Justitie’ erop – geeft dat complex een heel andere indruk. Het enige opschrift is ‘Sa’adawi’, de naam van een militie uit de stad Misrata. Er is geen bewaking aan de poort, maar een paar gewapende mannen in burger bevestigen dat de migranten hier zitten. En we mogen niet met hen praten.

Het is niet ongewoon dat detentiecentra onder controle van milities staan, zegt Hanan Saleh van Human Rights Watch. „De Libische autoriteiten vertellen ons dat ze uit geldgebrek gedwongen zijn samen te werken met deze milities. Overigens bestaat ook de overheidscontrole op de officiële detentiecentra alleen in naam: vaak worden die gerund door voormalige ‘revolutionairen’ of militieleden.”

Mare Nostrum

Eigenlijk is de situatie in Libië het best mogelijke afschrikkingsbeleid voor migranten, maar zelfs dat werkt niet. „De mensen weten hoe gevaarlijk het is maar ze blijven toch komen”, zegt Marie Kruse van de NGO Danish Refugee Council. „Want ze weten ook dat de chaotische situatie juist veel mogelijkheden creëert.” Daar komt bij dat het beleid van Italië is veranderd. Nadat in oktober 2013 bijna vierhonderd migranten om het leven waren gekomen bij een schipbreuk nabij Lampedusa, is de Italiaanse kustwacht operatie ‘Mare Nostrum’ gestart. Daardoor zijn meer dan 40.000 migranten gered. De operatie kost 9 miljoen euro per maand, een kostenpost die Rome graag op Europa wil verhalen. Italië dreigt de migranten anders te laten doorreizen naar de rest van Europa. Maar voor migranten heeft Mare Nostrum de Libische route juist nog aantrekkelijker gemaakt.

In een Afrikaanse sloppenwijk in Tripoli willen de meeste bewoners naar Europa. Zoals Lamine uit Liberia. Hij is hier al meer dan twee jaar. „Ik ben één keer overgestoken. Maar de boot kreeg problemen terwijl we nog in Libische wateren waren. Ze hebben mij naar een gevangenis in het zuiden gebracht.” Lamine kreeg zijn familie zover dat ze geld overmaakten voor zijn vrijlating en keerde terug naar Tripoli. Hij spaart nu voor een nieuwe overtocht. „Ik ken mensen die dit al drie, vier keer hebben gedaan.”

„Migranten weten dat zij kunnen blijven als zij door de Italianen worden opgepikt”, zegt Mahmoudi van de Libische kustwacht. „Als ze door Libië worden opgepikt worden ze teruggestuurd. Maar ook dat heeft geen zin, want ze komen gewoon terug via onze poreuze zuidelijke grenzen. Wat moeten wij doen? Een muur rond Libië zetten?”