Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.

Geopolitiek

Vandaag begint een cruciale Eurotop. Wat staat er op het spel?

De Europese vlag wappert samen met die van individuele lidstaten buiten het Europees Parlement in Straatsburg.
De Europese vlag wappert samen met die van individuele lidstaten buiten het Europees Parlement in Straatsburg. Foto EPA / Patrick Seeger

Vanmiddag komen de Europese regeringsleiders bijeen voor de slotfase van de strijd om de topbanen in de EU. De Luxemburgse ex-premier Jean-Claude Juncker wordt vrijwel zeker de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie. Maar dreigt in dat geval echt een Britse exit? En hoe zit het met de andere belangrijke posten?

De gesprekken tussen de 28 Europese leiders beginnen in Ieper. Ze zullen daar stilstaan bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, precies een eeuw geleden. Maar het gaat natuurlijk vooral om de banencarrousel en het invullen van de belangrijkste functie van allemaal: het voorzitterschap van de Europese Commissie.

Wordt het Juncker of niet?
De Britse premier David Cameron voerde een harde anti-Junckercampagne met opinieartikelen in Europese media, maar alles duidt erop dat hij op een zeer pijnlijk verlies afstevent. De christendemocratische Juncker werd gelijk al door het Europees Parlement naar voren geschoven nadat zijn fractie (de EVP) bij de Europese verkiezingen de grootste was geworden. Bovendien geniet hij de steun van de meeste Europese leiders, onder wie bondskanselier Angela Merkel.

De Europese sociaaldemocraten, die een andere grote groep vormen in het Europees Parlement, lieten een paar dagen geleden weten Junckers kandidatuur eveneens te steunen. Maar dan willen ze wel dat hun fractie een andere belangrijke post krijgt toegeschoven. Voor wat hoort wat, natuurlijk. En ook premier Rutte, die zich tot nu toe wat op de vlakte hield, maakt na het boottochtje met Cameron, Merkel en Reindfeldt nu slagzij. Gisteren zei Rutte dat Nederland Juncker wel in staat acht om - vrij vertaald - ‘te doen wat Nederland wil’.

Jean-Claude Juncker na een speech in Duitsland. Foto EPA / Uwe Zucchi

Wat heeft Cameron nou eigenlijk tegen Juncker?
Cameron vindt Juncker horen tot het ‘EU-meubilair’. De Britse premier vindt hem een federalist van het oude stempel, die te eurofiel en onkritisch is om het dagelijks bestuur van de EU te leiden. Cameron wil Europa hervormen en afslanken en hamert op een flexibelere unie die zich richt op de kerntaken. En dat is volgens hem niet waar Juncker voor staat.

Maar dat is niet het enige probleem. Wat op de achtergrond meespeelt is de strijd over wie het nu eigenlijk in de EU voor het zeggen heeft. De afgelopen jaren heeft het Europees Parlement stukje bij beetje steeds meer zeggenschap gekregen. Dit keer voerden voor het eerst zogeheten ‘Spitzenkandidaten’ campagne, een soort lijsttrekkers die door de verschillende Europese fracties naar voren werden geschoven. Juncker was de Spitzenkandidaat van de christendemocratische fractie. Cameron had geen invloed op zijn benoeming, omdat zijn Conservative Party de partijgroep in 2009 heeft verlaten om de fractie van de Europese Conservatieven en Hervormers te vormen. Een strategische fout, zo wordt nu gezegd.

Het Europarlement zag de aanwijzing van de lijsttrekkers als een democratiseringsslag, want zo kon worden voorkomen dat regeringsleiders bij voorbaat uit eigen kring al iemand aanwijzen, zoals dat in het verleden gebeurde. Maar Cameron (en sommige andere landen) zien het als (weer) een verlies van macht en juist als politisering van de Europese Commissie.

David Cameron in maart bij een EU-top. Foto EPA / Stephanie Lecocq

Dreigt er nu een Brixit?
De reden dat Merkel en andere regeringsleiders de benoeming van Juncker in het begin nog een beetje openhielden, was dat zij de Britten niet uit de unie wilden jagen. Cameron dreigde met een Brixit (Britse exit). Nu hij zijn zin niet krijgt en met zijn dreigementen zijn hand lijkt te hebben overspeeld, kan de roep in eigen land om een Brixit nog groter worden.

Dat is precies de reden waarom Cameron zo luidruchtig tegen Juncker te hoop liep, schreef onze correspondent in Londen Titia Ketelaar gisteren in NRC:

Hij hoopt dat ze hem krediet geven voor zijn verrichtingen, en het resultaat vergeten. Dat is zijn strategie sinds zijn ‘Bloomberg’-toespraak over Europa, vorig jaar januari: laten zien dat hij in binnen- en buitenland de enige is die ernst maakt met de hervorming van de EU.

Cameron kan de Britten zo zijn hervormingsgezindheid tonen. Het is een riskante strategie want doordat het Cameron niet lukt, dreigt de euroscepsis juist te groeien. Tenzij, de Britse premier van de andere landen goedmakertjes krijgt. Oud-premier John Major suggereerde van de week dat Cameron door zijn felle verzet andere douceurtjes kan binnenslepen omdat de andere landen de Britten binnen de EU willen houden.

Maar mocht Cameron echt voet bij stuk houden, is een Britse exit uit de Europese Unie niet onmogelijk. Het is juridisch geregeld in artikel 50 van het EU-verdrag:

1. Een lidstaat kan overeenkomstig zijn grondwettelijke bepalingen besluiten zich uit de Unie terug te trekken.

2. De lidstaat die besluit zich terug te trekken, geeft kennis van zijn voornemen aan de Europese Raad. In het licht van de richtsnoeren van de Europese Raad sluit de Unie na onderhandelingen met deze staat een akkoord over de voorwaarden voor zijn terugtrekking, waarbij rekening wordt gehouden met het kader van de toekomstige betrekkingen van die staat met de Unie

Voor uittreding zou wel een meerderheid van de Britse bevolking zich in een referendum voor een Brixit moeten uitspreken. Maar zo’n referendum vindt pas tegen 2017 plaats en dat is na de verkiezingen van volgend jaar. Cameron zou dan eerst als winnaar uit de bus moeten komen om de volksraadpleging te organiseren, want de Labour-partij heeft niks toezegd.

Wat doet de commissievoorzitter eigenlijk?
Als er zoveel gedoe is over deze felbegeerde post, moet het wel een erg leuke functie zijn dat voorzitterschap. Nou ja leuk, leuk; het is in ieder geval de meest invloedrijke functie binnen de EU. De voorzitter van de Commissie in Brussel stelt samen met de Raad en de lidstaten, de rest van zijn 28 commissarissen tellende nieuwe Commissie samen. Hij waakt over de interne organisatie, de samenhang en de doelmatigheid van het optreden van alle 28 eurocommissarissen.

Daarnaast is de voorzitter verantwoordelijk voor het (her)verdelen van de portefeuilles van de eurocommissarissen, het bijeenroepen en voorzitten van de vergaderingen van de Commissie en hij vertegenwoordigt de Commissie. Als voorzitter zit hij dus overal met zijn neus vooraan bij bijeenkomsten van de Europese Raad, de belangrijkste debatten in het Europees Parlement en de Raad van Ministers van de Europese Unie.

Kortom, hij bepaalt in hoge mate de politieke agenda van de Commissie en van de EU omdat de Commissie ook zelf wetsvoorstellen kan indienen.

Er is meer dan het voorzitterschap van de Commissie
Goed, genoeg over Juncker, Cameron en het voorzitterschap. Terwijl de Britse premier zijn nederlaag moet verwerken, zijn de andere regeringsleiders zich ondertussen al aan het bekommeren om de overige functies. Want er zijn nog een flink aantal belangrijke posten te verdelen zo, schreef onze correspondent in Brussel Stéphane Alonso maandag:

Er zijn meer felbegeerde topbanen in Brussel, zoals die van ‘buitenlandcoördinator’, een functie die op dit moment bezet wordt door de Britse barones Catherine Ashton.

Daarnaast is er dan nog het voorzitterschap van de Europese Raad, de hoge vertegenwoordiger voor veiligheids- en buitenlands beleid, de functie van secretaris-generaal van de NAVO en het permanente voorzitterschap van de eurogroep, de tweede baan die onze minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem thans vervult. Bekijk hieronder de graphic uit NRC waarin de kanshebbers voor de topfuncties staan:

Van ruilen komt huilen? De Europese koehandel
Over wie bovenstaande topfuncties en die van de overige eurocommissarissen mag invullen, wordt flink onderhandeld tussen de landen. Daarbij is het belangrijk dat in het uiteindelijke resultaat een evenwicht is tussen de mannen en vrouwen, vertegenwoordiging uit noordelijke en zuidelijke landen, grote landen en kleintjes en links en rechts.

Maar het is natuurlijk ook een kwestie van lobby, het nakomen van beloftes en het steunen van bepaalde kandidaten in ruil voor steun aan andere kandidaten. Kortom, gewoon koehandel, schrijft onze correspondent Alonso:

Alles hangt samen met alles, want alle belangen en partijen moeten zo veel mogelijk worden bediend. Als de voorzitter van de Europese Commissie een christen-democraat wordt, dus iemand van de grootste politieke familie in Europa, dan kunnen de sociaal-democraten (de tweede grootste politieke familie) zeggen: prima, maar dan willen wij de post van Van Rompuy.

Welke Nederlanders maken er kans op een baan in Brussel?
Nederland is in de race voor een aantal functies. En daarbij geldt: met sterke kandidaten in je stal, maak je ook kans op een zwaardere post. De belangrijkste Nederlandse gegadigde voor een topbaan bij de EU is minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem. Die is nu al voorzitter van de eurogroep en heeft dus ruime ervaring in Brussel. Bovendien heeft hij er zin in. In de de Volkskrant zei Dijsselbloem vorige maand dat hij in Europa “met iets historisch bezig” is, terwijl zijn werk in Nederland “weliswaar uniek maar niet historisch” is. Mocht het niet lukken hem in die topfunctie te houden, aast Nederland met hem op de zware post van begrotingszaken.

Een nadeel is er wel. Dijsselbloem merkte begin dit jaar op dat Juncker een “verstokte roker en drinker” is. De beklaagde reageerde gepikeerd dat hij geen alcoholist is. Hoewel Dijsselbloem meteen zijn excuses aanbood, zou het wel eens tegen hem kunnen werken, aangezien Juncker straks degene is die mede bepaalt wie welke functie krijgt.

Een PvdA-vrouw?
Het zou ook zomaar kunnen dat er behoefte is aan een vrouw en dat Nederland van de nieuwe Commissievoorzitter alleen een zware post krijgt als er een vrouwelijke kandidaat geleverd wordt, schreef politiek redacteur Thijs Niemantsverdriet maandag: –

In dat geval circuleren twee namen: die van minister Jet Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en die van minister Lilianne Ploumen voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Voor haar zou in Brussel de portefeuille Handel bedongen kunnen worden. Met name vanuit de PvdA is hiervoor veel interesse: de eurocommissaris Handel is een belangrijke post.

Dark horse: Wouter Bos
En dan is er nog een verrassende naam die rondzoemt, die van oud-PvdA-leider Wouter Bos, nu bestuursvoorzitter van het VUmc. Niemantsverdriet:

De oud-PvdA-leider werd kort na de formatie van Rutte II gepolst en liet na lang nadenken weten geen kandidaat te zijn. Vorig jaar werd hij bestuursvoorzitter van het VUmc, waarmee een overstap naar Brussel nog minder waarschijnlijk werd. Toch zou Samsom nog steeds aan hem trekken. Bos heeft daarbij de deur op een kier laten staan.

Tot slot is ook nog een mogelijkheid dat het vaste voorzitterschap van de eurogroep aan Nederland wordt gegund. In dat geval kan Dijsselbloem gewoon blijven zitten waar hij zit. En omdat de eurogroepvoorzitter vermoedelijk geen deel zal uitmaken van de Europese Commissie, mag Nederland dan alsnog een eurocommissaris leveren – al zal dat geen zware portefeuille zijn.