De kroonprinses van Merkel

Duitse minister van Defensie heeft een reputatie van onverzettelijkheid.

Foto AFP

Het gaat hard met de carrière van minister Ursula von der Leyen (CDU). Sinds afgelopen december is zij Duitslands eerste vrouwelijke minister van Defensie. Maar de frêle bewindsvrouw met haar tegen alle weertypen bestande blonde kapsel geldt in veel Duitse media vooral als de Kandidatkanzlerin, de mogelijke opvolgster van bondskanselier Angela Merkel.

In zijn recente boek Ganz Oben Ganz Unten (Helemaal bovenaan, helemaal onderaan) schrijft de ex-bondspresident Christian Wulff (CDU) bovendien dat toen hij in 2010 werd benoemd, Von der Leyen zijn concurrent was. Hij beschrijft hoe zij haar mond denkbeeldig dichtritste toen journalisten haar vroegen naar haar kandidatuur. En hoe zij zat te stralen voor de kabinetszitting in de week dat het besluit zou vallen.

Maar ofschoon ook de kranten al portretten schreven over haar echtgenoot, een medisch ondernemer, als toekomstige first man, ging dit hoogste ambt aan haar voorbij. Wulff weet niet waarom Merkel, die uiteindelijk over de benoeming ging, Von der Leyen niet gekozen heeft. Maar hij vermoedt dat zijn „ervaring de doorslag gegeven zou kunnen hebben”. En dat is meteen een steek onder water, want de politieke loopbaan van Von der Leyen is behalve steil ook opmerkelijk kort. Ze ging pas in 2005 de nationale politiek in. Maar wel meteen op het hoogste niveau, als minister voor Familiezaken.

Nog belangrijker: zij lijkt in alles de tegenpool van Merkel, de regeringsleider die kennelijk niet zonder haar kan ofschoon zij geldt als een rivale. Immers, Merkel had de vaak eigenzinnige Von der Leyen bij de formatie van het nieuwe kabinet eenvoudig kunnen bedanken voor bewezen diensten. Von der Leyen bewees haar onmisbaarheid door ook nog eens de portefeuille Gezondheidszorg op voorhand af te wijzen. Het was Defensie of niets. Merkel komt uit Oost-Duitsland, ze is een ‘Ossie’, en heeft zich zonder enige worteling in de CDU-familie sinds de val van de Muur in 1989 omhooggewerkt in de politiek. Von der Leyen representeert de welgestelde West-Duitse vrouwen. Behoort bovendien tot de partijadel: haar vader, Ernst Albrecht (84), was minister-president van Nedersaksen. Haar broers zijn belangrijke zakenlieden. Terwijl Merkel kinderloos bleef, is Von der Leyen moeder van zeven kinderen: waarmee zij de CDU als gezinspartij persoonlijk lijkt te belichamen.

Verschillend is ook de manier waarop beide politici opereren. Merkel regelt haar zaken achter de schermen. Von der Leyen houdt juist van spektakel. Bij het uitbouwen van het aantal crèches zocht ze het conflict met de conservatieve Beierse zusterpartij CSU. Daar noemen ze haar smalend de ‘dame uit Hannover’. De zorgpremie voor mensen die zelf thuis op hun kinderen willen passen, een lang gekoesterde wens van de CSU, konden ze op hun buik schrijven. Geen wonder dat CSU-leider Horst Seehofer onlangs aangaf dat hij Merkel graag ziet doorgaan als Bondskanselier na 2017.

Von der Leyen heeft een tamelijk onverzettelijke reputatie opgebouwd. Zo zette zij een kinderpornofilter door tegen alle verzet en ontleende daar haar bijnaam Zensursula (Censuursula) aan. Het filter ging alleen niet door omdat de toenmalige bondspresident de wet weigerde te ondertekenen. In april vorig jaar trachtte Von der Leyen tevergeefs in een koppige eenmansactie de door haar eigen partij gehate Frauenquote, positieve discriminatie van vrouwen in leidinggevende posities, er doorheen te jassen, met steun van de oppositie.

Sinds een half jaar mag Von der Leyen zich nu bewijzen op Defensie. Een uitdaging waarvan velen zeiden dat die wel eens te zwaar zou kunnen worden voor de daadkrachtige bewindsvrouw. Het Bendlerblock, zoals het departement heet naar het roemruchte gebouw waarin het sinds 1993 weer mede is gehuisvest, geldt als een vrijwel onbestuurbare bureaucratie.

Met haar beide voorgangers is het niet goed afgelopen: de flitsende Karl-Theodor zu Guttenberg (CSU) liep in 2011 geheel vast in de voorgenomen reorganisatie van Defensie en kon vertrekken toen bleek dat hij zijn proefschrift deels had overgeschreven. Ook opvolger Thomas de Maizière, een goede vriend van Merkel, slaagde er niet in het departement af te slanken. Hij belandde vorig jaar in een financieel schandaal rond de aanschaf van onbruikbare ‘Eurohawk’ drones. De Maizière kreeg bij de kabinetsformatie, tegen zijn wens, de portefeuille Binnenlandse Zaken. Overigens: beide mannen waren op enig moment ook geïdentificeerd als mogelijke kroonprinsen van Merkel.

Von der Leyen trad aan net op het moment dat de spanning in Oekraïne hoog begon op te lopen. De Duitse regering (lees: Merkel en minister Frank-Walter Steinmeier (SPD) van Buitenlandse Zaken) draaide overuren om in een intensief diplomatiek offensief het dreigende conflict tussen Moskou en de rest van de wereld onder controle te krijgen. Ieder woord van de minister van Defensie is er dan een te veel, zoals Von der Leyen ondervond toen zij in maart opperde dat de NAVO-partners „in het oosten paraat moesten staan”. Dat leverde haar een standje op van vice-bondskanselier Sigmar Gabriel (SPD) die haar ervan beschuldigde dat zij met haar ontijdige opmerkingen bijdroeg aan verdere escalatie van de situatie.

Op dit moment staat Von der Leyen er niet best voor. „Minister van lege formuleringen”, werd ze vorige week genoemd door een Duitse krant na haar kennismakingsbezoek bij de VN in New York en bij haar ambtgenoot Chuck Hagel in Washington. In januari immers hoorde de minister bij het koor van Duitse bewindspersonen die op de internationale veiligheidsconferentie in München met enig bazuingeschal een grotere inzet van Duitsland in de wereld hadden aangekondigd. Daarvan is na een half jaar nog maar weinig concreets aan te wijzen. Tegen weekblad Der Spiegel zei ze vorige week: „Het gaat er niet om hoeveel militairen er actief zijn in buitenlandse missies maar om de principiële houding of men bereid is verantwoordelijkheid te nemen.”

Toen Von der Leyen onlangs haar plannen presenteerde om de komende vijf jaar honderd miljoen euro te investeren om de krijgsmacht „gezinsvriendelijker” te maken, werd zij met hoon overladen. Weekblad Stern schreef over ‘Schöner Wohnen met Von der Leyen’. Een voormalige inspecteur-generaal sneerde dat deze minister „geen idee heeft van hoe een krijgsmacht werkt”. Von der Leyen trok zich van alle ophef niets aan: ze waste de gepensioneerde generaal de oren. En die bood zijn excuses aan.

Wat de ambities van deze minister ook mogen zijn, de Frankfurter Allgemeine Zeitung wees erop dat sinds de oorlog iedere wisseling van bondskanselier ook een wisseling was van de politieke partij waaruit deze afkomstig was.