Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Wetenschap

VU zet omstreden promotie door

Het proefschrift van een econome werd gehalveerd na plagiaat. Vorige maand kwam er een beschuldiging van datamanipulatie bij. De VU laat de promotie doorgaan.

Foto Hollandse Hoogte

Aanstaande woensdag 25 juni vindt aan de Vrije Universiteit een van de meest omstreden promoties uit de Nederlandse wetenschapsgeschiedenis plaats. Econome Karima Kourtit verdedigt die dag een ruim gehalveerde versie van het proefschrift over stedelijke ontwikkeling. Na plagiaat en zelfplagiaat wordt ze nu beschuldigd van datamanipulatie. De VU onderzoekt de beschuldiging maar wil de promotie gewoon laten doorgaan.

Zij zou vorig jaar al promoveren maar op last van het college van bestuur moest ze de tekst herschrijven. Want in het oorspronkelijke proefschrift waren plagiaat en andere „tekortkomingen” geconstateerd na een anonieme klacht. Het rapport bleef geheim. De VU publiceerde wel een samenvatting, die leidde tot verwarring over het begrip ‘zelfplagiaat’ (hergebruik van eerder gepubliceerd eigen werk zonder bronvermelding). Hoogleraar Peter Nijkamp (co-auteur van de meeste hoofdstukken van het oude en van het herziene proefschrift) moest het veld ruimen als promotor.

De VU is op de drempel van de promotieplechtigheid opnieuw in nood geraakt omdat er bij de ‘ombudsman wetenschappelijke integriteit’ een nieuwe klacht van 76 pagina’s is binnengekomen, van dezelfde anonieme klager (‘NN’). Ging de eerste klacht uit mei 2013 over plagiaat en zelfplagiaat, nu zegt NN te zijn gestuit op een hoofdzonde in de wetenschap: manipulatie van onderzoeksdata.

Het gaat om acht artikelen van Kourtit en Nijkamp (waarvan drie opgenomen in het herziene proefschrift) en om zeven artikelen die Nijkamp heeft gepubliceerd met Tüzin Baycan, een hoogleraar van de Technische Universiteit Istanbul die sinds 2001 gastonderzoeker is aan de VU.

De universiteit heeft woensdag besloten om een derde commissie onderzoek te laten doen naar deze fraudeklacht, maar niet naar de beschuldigingen die slaan op het nu voorgelegde proefschrift. De promotie kan gewoon doorgaan.

NN legde zijn fraudevermoedens dit voorjaar al voor aan deze krant. Het stoorde hem dat hij niets meer had vernomen over een in november 2013 door hem ingediende tweede klacht over plagiaat en zelfplagiaat. De krant legde (delen van) zijn minutieus onderbouwde analyses voor aan vijf deskundigen: de Tilburgse economen prof. Harrie Verbon en dr. Thijs ten Raa, de Leidse hoogleraar statistiek Richard Gill, en een hoogleraar economie en een hoogleraar methoden & technieken die anoniem willen blijven.

Zij verbaasden zich over de vage beschrijvingen van toegepaste methoden en van de herkomst van de data, die veelal gebaseerd zijn op enquêtes. De vijf oordeelden dat NN’s analyses „hout snijden”. Verbon: „Vooral het ontbreken van de gegevens waarop de resultaten zijn gebaseerd is uiterst hinderlijk. Inderdaad, op deze manier kan de auteur ons van alles op de mouw spelden.” Ten Raa: „De klager zou best gelijk kunnen hebben, zijn detectivewerkzaamheden wijzen die kant uit.” Gill: „De klager is technisch gesproken helemaal ‘on top of’ zijn materiaal. Goed onderbouwd, volledig overtuigend. Ik bewonder zijn scherpzinnigheid.”

Zij stellen dat een definitief oordeel pas kan worden gegeven met behulp van de ruwe data van de onderzoeken. Nijkamp liet Gill half mei weten ruwe data aan hem te willen tonen, maar dat is vooralsnog niet gebeurd door hun volle agenda’s.

In de tussentijd ging de voorbereiding van de promotie door. Kourtit gaf aan de leescommissie een presentatie over data in hoofdstukken waarin NN fraude vermoedt, waarna de leden het proefschrift goedkeurden na een “wetenschappelijke ondervraging”, aldus een verklaring van de VU.

Noodgreep

Er is de VU veel aan gelegen om de promotie koste wat kost te laten doorgaan. Volgens de universiteit staan de twee nog lopende integriteitsonderzoeken de promotie niet in de weg omdat deze niet gaan over onderdelen van het proefschrift. Daarvoor was een noodgreep nodig. De delen van de derde klacht die wél over hoofdstukken in het nieuwe proefschrift gaan verklaarde het bestuur niet-ontvankelijk. Het argument: de leescommissie heeft deze hoofdstukken goedgekeurd na kennisname van NN’s fraudevermoedens.

Potentiële smetten op het proefschrift zijn daarmee van tafel, meent de VU. Het is de vraag of dat werkelijk zo is. De niet-ontvankelijkheid is volgens het eigen reglement pas definitief na afloop van de beroepstermijn van zes weken, eind juli. De VU haalt zich weer veel procedurele ellende op de hals.

In deze duizelingwekkende situatie hoopt Karima Kourtit aanstaande woensdag met een jaar vertraging alsnog te promoveren, wat de VU een promotiebonus van 90.000 euro oplevert. Het promotiereglement van de VU voorziet niet in de mogelijkheid om een titel later alsnog in te trekken. Kourtit noch haar huidige promotor wil reageren op de kwestie.