Veiligheidsdienst AIVD verliest zicht op escalerend jihadisme

Het jihadisme in Nederland verandert onder invloed van Syrië en Irak. Inlichtingendienst AIVD kampt met een „enorm capaciteitsprobleem”.

De inlichtingendienst AIVD kan jihadisten in Nederland niet meer goed volgen door bezuinigingen en „nieuwe dynamiek” in de jihadbeweging. Volgens een AIVD-nota die volgende week verschijnt, is de jihadbeweging nu ongrijpbaarder en gevaarlijker „dan ooit tevoren”. Dat zeggen bronnen rond het ministerie van Binnenlandse Zaken.

AIVD-teams zijn al overbelast bij het volgen van jihadreizigers die meevechten in Syrië en Irak, die dat van plan zijn of ervan terugkeren. Als de extra bezuinigingen doorgaan, waaraan minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) vasthoudt, moet de dienst nog meer „essentiële taken” laten vallen dan al het geval is, en moeten complete ‘jihad-teams’ worden opgeheven. „We doen wat nodig is”, aldus een AIVD-woordvoerder, die geen details wil geven over lopende operaties.

Veiligheidsdeskundige Rob de Wijk, directeur van het Centrum voor Strategische Studies in Den Haag, zegt desgevraagd dat de AIVD een „enorm capaciteitsprobleem” heeft om het jihadisme te volgen. Dat is volgens hem recent „geëxplodeerd”, en het speelt zich nu af „buiten gevestigde structuren, zoals de moskeeën”. Het blijkt onmogelijk alle betrokkenen te volgen. „Daarom moet de AIVD-capaciteit juist worden uitgebreid”, aldus De Wijk.

Volgens hem leggen diverse politici over het jihadisme een „opmerkelijk gebrek aan sensitiviteit” aan de dag. „Ministers zeggen: het valt mee. Het valt dus niet mee.”

CDA-leider Sybrand Buma verwijt het kabinet in de Volkskrant vandaag ‘naief’ te zijn over de dreiging van het jihadisme. Hij noemt terugkerende ISIS-strijders „het grootste veiligheidsprobleem” en wil dat de inlichtingendiensten – de AIVD en de militaire dienst MIVD – samen 50 miljoen euro extra krijgen. De PVV eist al langer dat de bezuinigingen niet doorgaan.

Een woordvoerder van minister Plasterk zei vanochtend in een reactie dat „het kabinet zich ten volle bewust [is] van de dreiging van het jihadisme”. Hij wilde niet ingaan op capaciteitsproblemen. Berichten daarover komen in aanloop naar het debat van de Tweede Kamer met de minister, op 26 juni, over taken en middelen van de dienst. Volgende week verschijnt bovendien de nieuwe nota over het jihadisme, bevestigt het ministerie. Met de oorlog in Syrië als focus is het homegrown jihadisme in 2013 „binnen enkele maanden wezenlijk van structuur veranderd”, aldus die nota. Webfora en contacten met predikers, waarin ‘eenrichtingsverkeer’ domineert, maken plaats voor dynamische sociale media, waaronder chat-programma’s, waarmee gelijkgestemden elkaar beïnvloeden.

De jihadbeweging zou volgens de AIVD zo het karakter van een grillige „zwerm” krijgen, die zich echter „met behoud van samenhang en richting voortbeweegt”. Het betekent ook dat snel grote groepen gemobiliseerd kunnen worden en verklaart volgens de AIVD zowel de snelle groei van de aantallen uitreizigers naar Syrië als de „snelle doorradicalisering in de richting van zeer extreem gedrag na een geslaagde uitreis”. Het maakt de beweging ook minder kwetsbaar, terwijl de ‘bufferfunctie’ van een kritische omgeving volgens de AIVD sterk is verzwakt. Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, die een veelvoud aan jihadreizigers kennen, sloegen deze week eveneens alarm.

Vele experts noemden de bezuinigingen eerder ‘desastreus’. Aanvankelijk beliepen ze eenderde van het budget en zijn nu beperkt tot eenvijfde. Van de 34 miljoen die nu jaarlijks moet worden bezuinigd tot 2018 is 11 miljoen nog niet gevonden. Minister Plasterk heeft gezegd dat bij de invulling „het primaire proces zo mogelijk wordt ontzien”, maar heeft nog niet duidelijk gemaakt hoe dat kan.

„De NCTv [Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid] heeft het dreigingsniveau substantieel genoemd; dan is het onverantwoord tegelijkertijd substantieel te bezuinigen”, zegt Kamerlid Ronald van Raak, woordvoerder veiligheid voor de SP. „Het ligt niet voor de hand bij toenemende dreiging te schrappen in operationele capaciteit”, zegt VVD-veiligheidswoordvoerder Klaas Dijkhoff. „Dat moet de minister uitleggen.”

Terugkeerders vormen volgens de AIVD een terreurrisico doordat ze van haat zijn vervuld, getraumatiseerd zijn door de strijd, of kunnen handelen in opdracht van terreurgroepen als Al-Qaeda. De aanslag op het Joods museum in Brussel door een Franse Syriëganger geldt als voorbeeld.